Waarheid en verzoening (1)
1999-01-08
Laatst las ik een verhaal over een Duitse geleerde die zich bezig hield met het vraagstuk van de schuld van het Duitse volk aan de holocaust tijdens het Nazi-regime. Meer dan 50 jaar na de oorlog is dit nog een hoogst actueel thema, niet in het minst voor de huidige generatie Duitsers. Hoe lang moet een volk zich schuldig voelen en zelfs ook schuldig gehouden worden voor ernstige misdaden tegen de mensheid die in een steeds verder terugwijkend verleden hebben plaats gevonden?- Jaargang 43
- nummer 1
Welke Nederlander heeft nog enig schuldbesef over ons koloniale verleden, waarin misdaad tegen de mensheid als slavenhandel een bewezen feit is?
Moeten we daar nog schuldig voor gehouden worden als volk?
En is die schuld ooit verzoend?
Waarheid: de schuld is aan het licht gekomen. Maar hoe dan verder? Verzoening? Verzoening heeft te maken met de vraag hoe we samen als daders en slachtoffers van geweld het gedeelde verleden verwerken.
Verzoening heeft zich voltrokken als dat gedeelde verleden ook een gemeenschappelijk verleden geworden is, dat we ook samen kunnen gedenken.
Verzoening: vergeven en vooral vergeten?
Veel blanken in Zuid-Afrika zouden dat het liefst zien gebeuren: vergeven en vergeten! Laat het verleden meer en meer verleden worden en laten we nu samen ons vooral op de toekomst richten. Hoe meer we ons verdiepen in wat er gebeurd is vooral tijdens het regime van de Nasionale Party, hoe meer verdeeld we raken. Hoe meer afschuwelijke feiten van geweld tegen de zwarte bevolking er aan het licht gebracht worden, hoe explosiever de situatie wordt en hoe bedreigder de gemeenschappelijke toekomst. Niet alleen blanken denken er zo over; heel wat zwarten, die met het blanke regime hebben samengewerkt, zijn het er mee eens. Het zand van de geschiedenis erover! Natuurlijk komt dit hen het beste uit. En het lijkt politiek zelfs niet onverstandig. We moeten samen verder; laten we praktisch zijn. Het ene doel, die van nationale eenheid, wordt er het beste mee gediend. En inderdaad, president Mandela heeft zijn uiterste best gedaan om de nationale eenheid in Zuid-Afrika onder de vele verschillende bevolkingsgroepen op en uit te bouwen. Maar toch is er een waarheids- en verzoeningscommissie in leven geroepen, die zich uitdrukkelijk met dit gedeelde verleden heeft bezig gehouden en de misdaden tegen de mensheid, gepleegd tijdens de Apartheids-jaren, breed heeft gedocumenteerd.
Als vrucht van een politiek compromis heeft dezelfde commissie ook opdracht gekregen om de zwarte bevrijdingsbewegingen op geweldsmisdrijven te bevragen. Terecht is ingezien dat publiek vergeten van politiek bedreven kwaad geen weg uit het verleden naar de toekomst baant.
Aangenomen dat er publieke verzoening door collectieve vergeving over en weer mogelijk is, vergeten van het gedeelde verleden blokkeert juist de weg naar een gemeenschappelijke toekomst. Wat er ook gebeuren moet, juist niet vergeten! Een collectief verdringingsproces breekt een volk in de toekomst alleen maar op. Het gedeelde verleden moet via een proces van gedenken een gemeenschappelijk verleden worden, wil er van een gemeenschappelijke toekomst sprake kunnen zijn in Zuid-Afrika.
Verzoening: spraakverwarring rond een begrip
Het woord verzoening roept allerlei elkaar tegensprekende associaties op.
In een land, waar het christelijk taalgebruik wijd en zijd verbreid is, wordt een woord als verzoening al snel in verband gebracht met wat de bijbel erover zegt. Het woord verzoening wordt theologisch uitgelegd. Bedrijvers van politieke geweldsmisdrijven spelen daar op in: God verzoent de zondaar uit genade om niet zonder voorwaarden vooraf te stellen. Zouden de slachtoffers van Apartheid, zeker voor zover ze christen zijn, dan ook niet moeten vergeven zonder voorwaarden vooraf, zonder de eis te stellen dat eerst de waarheid aan het licht gebracht wordt en schuld erkend? De theologie is hier orthodox, maar de politieke toepassing ervan klopt niet.
Het komt te veel blanken te goed uit om helemaal als bijbels argument vertrouwd te kunnen worden. Veel blanken hebben inderdaad niet precies geweten wat er allemaal door de veiligheidsmachten werd uitgehaald.
Maar ze hebben er wel van geprofiteerd ten koste over het algemeen van de zwarte bevolking. Ze hebben vaak niet geweten dat zwarte bevolkingsgroepen door regerings-organen gemanipuleerd werden, zodat ze elkaar bestreden. Zwart tegen zwart geweld, zeiden we dan. Dat zie je toch in heel Afrika gebeuren? Zwarten moorden elkaar uit, als ze de kans krijgen.
Zo werd een negatief beeld over zwarte mensen versterkt, wat het blanke superioriteitsbesef enorm heeft vergroot. Om nu te horen wat blanken allemaal aan kwaad hebben aangericht, in samenwerking met bepaalde zwarte groepen, past niet bij het blanke zelfbeeld en de blanke perceptie van zwarte mensen. Tegen deze achtergrond is verzoening als vergeving om niet natuurlijk een politieke vondst. We hoeven niet te weten, wat er gebeurd is, om toch vergeven te worden. Zo komen we als blanken redelijk ongeschonden uit het verzoeningsproces te voorschijn, zonder dat ons zelfbeeld hoeft te worden bijgesteld en onze perceptie van zwarte mensen hoeft te worden ingeleverd.
Natuurlijk, er is wel wat fout gegaan, maar daar waren een stuk of wat criminelen verantwoordelijk voor, die nu achter de tralies zitten. Ook een politieke verzoeningsleer heeft een zondebok nodig. De regering heeft die uitwassen nooit bedoeld; het Apartheidsbeleid was goed bedoeld maar de uitvoering ervan is ondanks die goede bedoelingen misdadig fout gegaan, wat de regering zelf veelal niet geweten heeft. In dit plaatje past de poging om zo min mogelijk te weten te komen van wat er eigenlijk gebeurd is; om de waarheids- en verzoeningscommissie zoveel als mogelijk in discrediet te brengen, zodat de resultaten van haar werk niet serieus genomen hoeven te worden. De bijbelse verzoeningsleer wordt dan ingespannen om de waarheid te onderdrukken.