Blijf mij nabij (Gezang 392)
1998-08-07
Mij boeit het verhaal achter een lied. Eerder schreef ik in dit blad, wat het Engelse hymnal betreft, over gezang 397 (O God, die droeg), 281 (Jezus zal heersen) en 299 (Voor alle heiligen). De laatste Engelse hymn die ik (voorlopig) wil bespreken is 392: ”Blijf mij nabij, wanneer het duister daalt.” Ik schreef dit artikel ruim drie jaar geleden, maar durfde het niet naar Opbouw te sturen, omdat ik het ’te simpel’ vond en misschien ook wel te ’ouwelijk’. Bij herlezing realiseerde ik me: waarom zou ik in deze jeugdmiddelpuntige tijd niet eens voor oude mensen schrijven? Bovendien: de dood ligt om de hoek.- Jaargang 42
- nummer 16
Levensavond
4 september 1847. Doodziek beklimt Ds. Henry Francis Lyte de kansel van All Saints’ Church in Brixham om voor de laatste maal het woord te bedienen. Hij kiest zijn tekst uit het verhaal van de Emmaüsgangers: ”En zij drongen sterk bij Jezus aan en zeiden: Blijf bij ons, want het is tegen de avond en de dag is reeds gedaald” (Lukas 24:29). Lyte spreekt over de maaltijd van de Heer en bedient voor het laatst het avondmaal. Die avond dicht hij, thuisgekomen, zijn zwanenzang, waarin we de tekst van zijn preek herkennen:
Abide with me,
fast falls the eventide;
The darkness deepens, Lord,
with me abide;
When other helpers fail and
comforts flee,
Help of the helpness,
O abide with me.
Het wordt een lied over de avond van het leven, wanneer het ’stil’ wordt om een mens heen:
Wees bij mij,
nu de dag ten einde spoedt.
Alles verdoft wat glans bezat
en gloed.
Alles vervalt in ’t wisselend getij,
maar Gij die eeuwig zijt,
blijf Gij nabij.
Ik vrees geen kwaad,
want bij mij is de Heer.
Tranen en leed zijn nu
niet bitter meer.
Waar is uw prikkel, dood,
wat dreigt ge mij?
Ik triomfeer, mij is de Heer nabij.
Houd, Heer, uw kruis hoog voor
mijn brekend oog,
licht in het duister,
wijs de weg omhoog.
Uw dag breekt aan,
de schaduw gaat voorbij.
In dood en leven, Heer,
wees Gij nabij.
Jeugd
Kort daarop vertrekt Ds. Lyte naar Zuid-Frankrijk om verlichting te zoeken voor zijn kwaal: tuberculose. Daar overlijdt hij op 20 november, 54 jaar oud. Hij laat de wereld een lied na, waar velen in tijden van ziekte en eenzaamheid troost uit zullen putten.
In de meeste Engelse gezangboeken, en ook in ons Liedboek, ontbreekt een drietal strofen. Twee ervan zijn zo mooi, dat ik ze u niet wil onthouden (al heb ik moeite met de tegenstelling in de eerste regel: vergelijkt u die eens met 2 Sam. 23:3-4):
Come not in terrors,
as the King of kings;
but kind and good,
with healing in Thy wings;
tears for all woes,
a heart for every plea.
Come friend of sinners,
and thus bide with me!
Thou on my head in early
youth didst smile,
and, though rebellious and
perverse meanwhile,
Thou hast not left me,
oft as I left Thee.
Onto the close, o Lord,
abide with me!
In deze laatste strofe kijkt Lyte terug op zijn leven: ”Reeds in mijn vroege jeugd was uw glimlach over mij en ofschoon ik opstandig en onhandelbaar was, hebt Gij mij niet verlaten, telkens wanneer ik U verliet. Blijf tot het
einde bij mij, Heer!”
Luthers avondgebed
Lyte’s lied herinnert aan Luthers avondgebed1:
Heer, blijf bij ons,
want het is avond
en de nacht zal komen.
Blijf bij ons en bij uw ganse kerk
aan de avond van de dag
aan de avond van het leven
aan de avond van de wereld.
Blijf bij ons
met Uw genade en goedheid
met Uw troost en zegen
met Uw woord en sacrament.
Blijf bij ons
wanneer over ons komt
de nacht van beproeving en
van angst
de nacht van twijfel en
aanvechting
de nacht van de strenge,
bittere dood.
Blijf bij ons
in leven en in sterven
in tijd en eeuwigheid.
Amen.
Loopbaan
Henry werd in 1793 in Schotland geboren. Hij groeide op tot een letterkundig begaafde jongeman, die als student literaire prijzen won. Hij publiceerde twee gedichtenbundels: Poems, chiefly religious (1833) en The spirit of the Psalms (1834). Hij studeerde eerst medicijnen, daarna theologie, en op 30-jarige leeftijd begon hij in Brixham, een havenplaatsje in Devon, een anglicaanse parochie op te bouwen.
Een jaar of vijf daarvoor was hij, zoals hij zelf zei, door de dood van een gelovige vriend en collega ”de dingen van het geloof anders en nieuw gaan zien”. In de innige toon van zijn afscheidslied, 24 jaar later in hetzelfde Brixham, klinkt dat door:
U heb ik nodig, uw genade is
mijn enig licht in nacht en
duisternis.
Wie anders zal mijn leidsman
zijn dan Gij?
In nacht en ontij, Heer,
blijf mij nabij.
Nalatenschap
Lyte’s zwanenzang werd in Engeland onbeschrijflijk populair. ”Zo geliefd zelfs”, schrijft een van de vertalers, Willem Barnard2, ”dat vele jaren lang dit gezang van een doodziek mens werd aangeheven bij de communitysinging op Wembley voor de eindstrijd om de Engelse voetbalbeker!” Maar wie op weg is naar dé finale, heeft een ander ’doel’ voor zich: de vereniging met Christus.
Het lied werd in vele talen, zelfs dialecten, vertaald. Zelf zing ik het alleen in het Gronings3 (ik ben tweetalig):
Blief bie mie, Heer,
dag is zowat veurbie,
’t wijdonkert aal, blief Ie toch
stoef bie mie.
’k Ben zo benaauwd en
helpen ken gainain;
wees Ie mien Helper,
loat mie nait allain!
Ik ben nait baang,
as ’k Joe moar bie mie wait,
den lach ’k deur troanen
hèn ien mien verdrait!
Aan dood en graf is ’t leste
woord nait meer,
ik overwin deur joen
gemainschop, Heer!
Melodie
Henry Lyte schreef zelf de melodie bij zijn gezang, maar deze werd later vervangen door een wijs van de hand van zijn naamgenoot Henry Monk. Monk was een befaamde organist en koorleider, die in de Saint Matthias’ Church in Londen ”de dagelijkse (!) gemeentezang zó succesvol bevorderde, dat zijn kerk wijd en zijd bekend stond als een hymn-loving church.” Monk was de eerste uitgever van Hymns Ancient & Modern, het liedboek van de Anglicaanse Kerk, dat in zijn tijd gewoonweg ”Monk ’s Book” werd genoemd. Zijn melodie bij ”Abide with me” zou vlak voor de sluiting van een van de vergaderingen waarop de inhoud van het hymnbook werd vastgesteld, in de tijd van tien minuten zijn ontstaan. Maar volgens zijn weduwe heeft hij de melodie geschreven waar zij bij was, ”ergens buiten, in een tijd van grote zorg, nadat zij enige tijd samen hadden gekeken naar de schoonheid van de ondergaande zon.” Beide verhalen zijn even waarschijnlijk: zowel gedichten als melodieën ontstaan op de meest romantische en de meest onromantische ogenblikken. Alleen het resultaat telt. Monk is er zeer goed in geslaagd het ’ingekeerde’ karakter van Lyte’s lied door een melodie met een omvang van slechts zes tonen te ondersteunen.
Songs of praise
Nog altijd staat een beeld uit een uitzending, jaren geleden, van Songs of Praise (zondagavond voor BBC 1) op mijn netvlies geprojecteerd. Een groep oude mensen stond op de flank van een heuvel met licht geheven hoofd uit volle borst ”Abide with me” te zingen. Dat klonk stèrk.
Noten
1. De tekst van Luthers avondgebed treft u ook in het Liedboek aan: onder gez. 384.
2. Compendium bij de gezangen uit het Liedboek voor de kerken, blz. 876.
3. Uit: Psaalms en Gezangen, Niemeijer, Stad.
4. Adriaan C. Schuurman in bovengenoemd Compendium, blz. 878.