Wilhelmina – symbool van nationale eenheid
1998-09-04
Op 6 september is het precies honderd jaar geleden dat Wilhelmina in de Nieuwe Kerk te Amsterdam werd ingehuldigd als koningin. Tijdens haar leven won het koningschap aan betekenis. Het werd de uitdrukking van nationale eenheid. Of op z’n minst van de behoefte daaraan. Met Fasseurs onlangs verschenen biografie kunnen we terugblikken en leren we tegelijk hoe het koningschap binnen ons staatsbestel functioneert.- Jaargang 42
- nummer 18
Het oranjegevoel van Nederlanders is een opmerkelijk verschijnsel. Wij doen graag nuchter, lachen om de theatrale nationalistische uitingen van buitenlanders en vermanen iedere hoogvlieger graag met de woorden ’doe maar gewoon’. Maar bij een belangrijk internationaal sportevenement kunnen de buitenlanders weer om òns lachen. In oranje geklede en geschminkte landgenoten vertonen dan een staaltje feestelijke uitbundigheid dat kan wedijveren met een Braziliaans carnaval.
Gemeenschappelijk ’ritueel’
Wat zou de verklaring voor dit Nederlandse enthousiasme kunnen zijn? Herman Pleij wees tijdens een interview voor de televisie op het gemis bij Nederlanders aan rituelen. In hoog tempo zijn als gevolg van ontzuiling, individualisering en secularisatie de vaste bakens verdwenen. Collectieve momenten waarop we met elkaar onze emoties ervaren zijn er nauwelijks meer. De oranjecultus bij sport zou je kunnen zien als noodgreep van een samenleving die dringend behoefte heeft aan een gemeenschappelijk oriëntatiepunt.
Misschien ligt op hetzelfde terrein ook wel de verklaring voor de populariteit waar ons koningshuis zich in mag verheugen. Koninginnedag, het huwelijk van Maurits en Marilène, een interview met de kroonprins, Nederland toont zich betrokken en geeft het huis van Oranje doorgaans een uiterst royaal cijfer.
Dat terwijl wij wantrouwend zijn tegenover alles wat te maken heeft met autoriteit. Aan de ene kant vinden we de aanstelling van de minister-president nog niet democratisch genoeg en denken we tegelijk na over een gekozen burgemeester, aan de andere kant accepteren we met groot gemak de erfopvolging als het gaat om ons staatshoofd. Niks geen verkiezingen, gewoon de oudste.
Symboolwaarde
Kennelijk heeft het koningschap voor ons een zo belangrijke waarde dat wij onze allergie voor automatisch verleend gezag vergeten. Geldt ook hier dat voor ons de vorst uitdrukking geeft aan een eenheid waar we behoefte aan hebben? Geen staatshoofd dat is verkregen met partijstrijd zoals in een republiek, maar een die neutraal is en vanuit de geschiedenis wordt aangereikt.
Als dat zo is, dan is die beleving van het koningschap in sterke mate ontstaan tijdens het leven van koningin Wilhelmina. Voor haar aantreden als koningin in 1898 had de monarchale regeringsvorm in Nederland aan een zijden draad gehangen. Enerzijds werd het huis Oranje met uitsterven bedreigd. Aan de andere kant klonken bij sommige politieke stromingen ook principiële bezwaren tegen deze regeringsvorm en oriënteerde men zich op de republiek. Toch kwam het koningshuis uiteindelijk sterker te staan dan ooit tevoren. Juist door de politieke en confessionele verbrokkeling van de Nederlandse samenleving vormde het staatshoofd als symbool van nationale eenheid het belangrijke tegenwicht.
De jonge koningin
Begin dit jaar verscheen van Cees Fasseur het eerste deel van zijn biografie over koningin Wilhelmina. Het behandelt de tijd van haar geboorte tot en met de Eerste Wereldoorlog. Alleen het eerste deel bevat al 572 bladzijden, nog exclusief bijlagen en noten. Zo’n omvang suggereert een enorme gedetailleerdheid en die treffen we ook aan. Fasseur was bij zijn onderzoek in de gelegenheid om de kleinste feiten op te diepen; hij kon onbeperkt gebruik maken van het Koninklijk Huisarchief.
Desalniettemin moest hij zichzelf beperkingen opleggen. Natuurlijk wilde hij haar persoonlijkheid ontmoeten en beschrijven, maar hij is in de eerste plaats geïnteresseerd in haar staatsrechtelijk functioneren. Voor hem zit daarin de actualiteit van het verhaal.
Het kan ons iets vertellen over het functioneren van het koningschap in onze parlementaire democratie. De persoonlijke èn de staatsrechtelijke kant van Wilhelmina krijgen in zijn biografie overigens beide het volle pond.
Onschendbaar
Grondwettelijk zijn de bevoegdheden van ons staatshoofd allerminst duidelijk beschreven. De koning(in) is ’onschendbaar’, wat inhoudt dat de regering de volle verantwoordelijkheid draagt voor al zijn of haar woorden en daden. De ruimte die een koning heeft voor het plaatsen van persoonlijke accenten is dan uiterst minimaal. Aan de andere kant kan toch wel degelijk enige invloed worden uitgeoefend. Alle wetten kunnen pas in werking treden als de koninklijke handtekening is gezet en ook bij de kabinetsformatie kan sturend worden optreden.
Dit spanningsveld zou tot een constitutionele crisis kunnen leiden, maar in de praktijk blijkt dat zowel regering als koning(in) graag binnen het huidige staatsbestel willen blijven functioneren en dus ’tot elkaar veroordeeld zijn’. De mogelijkheid van conflicten blijft daarmee wel bestaan, zeker als de vorst graag hier en daar wat eigenzinnig ingrijpt tegen de wil van de ministers in.
Kwestie Snijders
In Fasseurs biografie leren we Wilhelmina wel zo kennen. Ze trad bijvoorbeeld vaak op als belangen-behartigster van defensie. Bij conflicten tussen minister en legerleiding schroomde ze niet de kant van de laatste te kiezen, ook al trad ze daarmee buiten de grenzen van haar staatsrechtelijke bevoegdheden en veroorzaakte ze bewust een kabinetscrisis. Zo kwam het tijdens de Eerste Wereldoorlog tot een vertrouwensbreuk tussen generaal Snijders en de minister van defensie De Jonge. Snijders zou volgens De Jonge te veel anticiperen op Duitse hegemonie binnen Europa en dat zou de handhaving van de Nederlandse neutraliteit niet ten goede komen. Dat Snijders uiteindelijk niet hoefde te vertrekken was te danken aan een stevige interventie van Wilhelmina zelf.
Zij had overigens al vrij spoedig na het uitbreken van de oorlog een tanend vertrouwen in de daadkracht van het zittende kabinet-Cort van der Linden gehad. Vlak voor het incident-Snijders had ze al serieus overwogen het kabinet te vervangen, maar staatslieden als Idenburg en Lohman floten haar terug.
Gemengde kabinetten
Zo noemt Fasseur meer voorbeelden waaruit blijkt dat Wilhelmina moeite had met haar beperkte mogelijkheden om invloed uit te oefenen. Toch zag ze het als haar belangrijke taak een ’partij boven de partijen’ te zijn. De Nederlandse samenleving raakte in toenemende mate gepolitiseerd. Steeds meer volwassen Nederlanders kregen stemrecht en de politieke partijen begonnen zich te ontwikkelen tot hechte en gestructureerde organisaties. Ook in confessioneel opzicht verzuilde Nederland. Wilhelmina wilde Nederland behoeden voor een verzanden in partijstrijd. Bij het formeren van kabinetten koos zij dan ook het liefst voor een regering die een zo los mogelijke band onderhield met de uit partijen bestaande Staten-Generaal. Geen partij-
kabinetten, maar zo onpartijdig mogelijke ’nationale’ gemengde kabinetten.
Die overtuiging maakte zich zo sterk van haar meester, dat ze soms ver afstond van de politieke realiteit. De begrippen ’landsbelang’ en ’politiek’ beleefde zij dan als tegenstrijdig.
Staatsrechtelijke achtergrond
Als Fasseur de kant van het staatsrechtelijke functioneren van Wilhelmina beschrijft, dan kun je daarbij merken dat hij een geschoold jurist is. Voor zijn benoeming tot hoogleraar in Leiden was hij hoofdambtenaar op het ministerie van justitie en oefende invloed uit op de totstandkoming van de nieuwe politiewet.
Graag geeft hij dan ook wat meer inzicht in het staatsrecht waar dat mogelijk is.
Wilhelmina’s persoonlijkheid
Fasseur beschrijft ook de persoonlijkheid achter de koningin. Hij is daarbij een aardig verteller, maar blijft wel veel meer op de vlakte. Hij suggereert aarzelend allerlei ’vermoedelijke verbanden’ tussen een bepaalde karaktertrek en persoonlijke lotgevallen zonder dieper op de aard ervan in te gaan. Zo brengt Fasseur haar on-grondwettelijke weigering van een amendement op de wet op dienstplicht in 1901 onder meer in verband met ’verhoogde emotionaliteit’ als gevolg van haar aanstaande huwelijk. Wilhelmina’s voorliefde voor ’s lands verdediging zou samenhangen met haar vrouw-zijn in een door mannen gedomineerde wereld. „Als een vrouw en uit dien hoofde niet in staat als officier te dienen, laat staan een leger aan te voeren, kon Wilhelmina haar betrokkenheid slechts tonen door op te komen voor de belangen van de krijgsmacht.” Een totaalbeeld van Wilhelmina, waarin al haar karaktertrekken in diepere samenhang met elkaar worden gebracht, krijgen we niet. Waarschijnlijk heeft dat ook te maken met de manier waarop Fasseur zijn boek heeft ingedeeld. Wordt haar privé-leven min of meer chronologisch behandeld, bij haar optreden als staatshoofd gebeurt dat op thematische wijze. Die opbouw verhoogt wel de algehele leesbaarheid van het boek, maar zorgt er tevens voor dat verschillende dwarsverbanden minder duidelijk zichtbaar worden.
Lotgevallen
Er blijft nog genoeg aardigs te lezen. Ruime aandacht wordt besteed aan Wilhelmina’s persoonlijke lotgevallen en aan haar moeder Emma die het als belangrijke taak zag haar dochter goed voor te bereiden op het koningschap.
Een overvol onderwijsprogramma hoorde daarbij en niet minder een gedegen opleiding in het hof-protocol.
Aan kinderlijke spontaniteit werd weinig ruimte overgelaten. Toen Wilhelmina bijvoorbeeld haar eerste huisonderwijzer, de heer Gediking een hand wilde geven, kreeg hij van haar gouvernante Miss Winter te horen dat dit verboden was. De meester noteerde met medelijden in zijn aantekeningen de waarschuwingen van Miss Winter dat ’de prinses soms ’t hoofdje zoo omliep, dat ze eens iemand van ’t stalpersoneel de hand had toegestoken!’ Ook mocht ze van Emma haar leraar nauwelijks in de ogen zien, om te voorkomen dat ze teveel zou toegeven aan haar neiging om ’zenuwachtig te glimlachen’. Op haar elfde werden rigoureus al haar poppen weggehaald en in een vitrine geplaatst. Ze mocht er nog wel naar kijken, voor het ermee spelen werd ze te oud bevonden.
Gouden kooi
Binnen haar ’kooi’ mocht maar weinig aan het toeval worden overgelaten. Zo werd al spoedig door Emma een profiel opgesteld van de mogelijke huwelijkspartner van haar dochter: voldoende adellijk bloed, protestant, niet te hechte familiebanden, geen troonpretendent in eigen land en ook geen Engelse kandidaat, want Engeland had het verbruid tijdens de Boerenoorlog. En tenslotte moest Wilhelmina natuurlijk het gevoel hebben zelf te kunnen kiezen. Daarom liet Emma aan haar dochter niets blijken van de zorgvuldige voorbereiding van de ontmoetingen met Hendrik van Mecklenburg-Schwerin, die uiteindelijk uitliepen op verloving en huwelijk.
Verdriet
Voor de geboorte van prinses Juliana werd er vaak gediscussieerd over de vraag of Wilhelmina’s toekomstige moederschap de dynastie veilig zou stellen en buitenlandse troonpretendenten kon weren. Een Amerikaanse gezant had er wel vertrouwen in, kennelijk vanwege zijn inschatting van de gezondheid van Hendrik. „He’ll give you a good stock of boys”, deelde hij de Nederlandse minister van buitenlandse zaken opgewekt mee. Het huwelijksleven van Wilhelmina en Hendrik werd echter getergd door een groot aantal miskramen (vijf in bijna twaalf jaar). Ook Hendriks gezondheid bleek spoedig gebrekkig. En uiteindelijk ontstond een verwijdering tussen beiden als gevolg van hun uiteenlopende bezigheden en karakters.
Bestrijden van mythen
Uitgebreid komen allerlei aspecten van het persoonlijke leven van Wilhelmina aan bod. Fasseur behandelt daarbij voortdurend allerlei populaire voorstellingen die hij vervolgens op basis van zijn materiaal ontzenuwt. Zo verwijst hij vermeende vroege scheidingsplannen van Wilhelmina en Hendrik naar het rijk der fabelen en neemt hij Hendrik in bescherming tegen al te boude beschuldigingen van seksueel wangedrag (een geslachtsziekte zou volgens sommigen de vele miskramen veroorzaakt hebben).
Objectiviteit?
In bescherming nemen doet Fasseur overigens graag, ook als het gaat om Wilhelmina’s functioneren als staatshoofd. Doorgaans streeft hij wel naar onpartijdige geschiedschrijving.
Toch is het interessant te zien dat hij voor Wilhelmina’s minder juiste optreden vaak ’verzachtende omstandigheden’ laat meetellen terwijl over personen met een bijrol in zijn boek een harder oordeel wordt geveld.
Hij neemt daarbij een deel van de sympathieën en antipathieën van Wilhelmina over.
Het duidelijkst is dat te zien ten aanzien van Abraham Kuyper bij wie menig kritische noot wordt geplaatst.
Groeiend geloof
Als het om het geloof van Wilhelmina gaat, dan lijkt Fasseur graag wat afstand te willen bewaren. De volgende zin over de tijd van de Eerste Wereldoorlog suggereert dat duidelijk: „Als er inderdaad een God bestond die over Nederland waakte, dan had deze zich in deze moeilijke jaren andermaal van zijn beste zijde doen kennen.” Wel ziet hij dat geloof een steeds belangrijker plaats in haar leven gaat innemen. Hij constateert bij haar een groeiend godsvertrouwen en brengt dat in verband met haar eenzaamheid en de tegenslagen waarmee zij te kampen had. ’Haar zich verdiepend geloof en godsdienstige beleving kunnen niet los worden gezien van de tegenslagen die Wilhelmina in haar persoonlijk leven ondervond. Wat Hendrik op 14 mei 1902 aan zijn moeder geschreven had, gold ook voor haar: „Wir finden uns immer mehr in unsere Schicksal und erkennen darin eine Führung Gottes, die ihren Zweck wohl haben wird...”
Slot
Alleen al om de uitgebreidheid van Fasseurs biografie is het aan te raden haar te lezen. Ondanks de genoemde beperkingen komt men toch dichter bij Wilhelmina en de tijd waarin ze leefde. Al lezende kunnen we met haar meeleven tijdens het ’fin de siècle’ tot en met de Eerste Wereldoorlog. Een tijd waarin het Loo aanvankelijk nog geen aansluiting had op het riool en de eerste auto’s en trams aarzelend begonnen te rijden. Bovendien biedt Fasseur ons inzicht in het functioneren van onze constitutionele monarchie.
Cees Fasseur, Wilhelmina. De jonge koningin. Balans, Amsterdam; geïll., 647 blz. – ƒ 59,50 (pb).
Drs. J.N.J. Nammensma is docent geschiedenis aan een scholengemeenschap te Waalwijk.