Heimwee naar een teloorgegane wereld
1999-09-03
N.a.v. Bidden met de Benen, van Gottfrid van Eck Na vele jaren was de kring van rabbi Mosje Efraim's aanhangers zo gegroeid, dat zijn gezin geen armoede meer kende. Op een dag kon zijn vrouw een prachtige zilveren kandelaar kopen.- Jaargang 43
- nummer 18
Toen hij op een sjabbatsavond uit het gebedshuis kwam, zag hij hoe zijn vrouw zich verheugde over de fraaie kandelaar met kaarsen. Hij zei: 'Jij verheugt je nu omdat het vandaag hier glanst, maar ik zal je vertellen dat ik me veel meer verheugde, toen we nog in armoede leefden en ik geen aanhangers kende. Toen was de glans
van mijn huis vele malen groter.'
Rabbi Mosje Leib van Sassov vertelde eens aan zijn leerling, rabbi Hirsj van Zydatsjov, het volgende verhaal: 'Wat ware naastenliefde is, heb ik ooit geleerd van twee dronken boeren in een herberg. De ene zei: "Zeg me, beste Iwan, hou je van me?" De tweede: "Natuurlijk, ik ben al jaren je beste vriend. Dat weet je toch?"
De eerste weer: "Zeg dan, beste vriend, waar ik pijn heb!" De tweede op zijn beurt: "Hoe kan ik dat weten, als je het me niet zelf vertelt?" De eerste zei tenslotte: "Als je niet weet waaraan ik lijd, hoe kan je dan zeggen dat je werkelijk van me houdt?"
'Kijk Hirsj', sprak de Sassover, 'je kunt niet werkelijk van iemand houden, als je niet weet waaraan hij lijdt.'
Het leven in Oost-Europa
Al jaren word ik, niet permanent, maar zeker op gezette tijden, aangegrepen door een regelrecht heimwee naar de vergane wereld van het "Sjtetl", de Joodse gemeenschappen in Oost-Europa. Die veelal arme Joodse samenlevingen in Polen, Rusland, Wit-Rusland maar ook in Podolië, Wolhynië en de Oekraïne, die tot zo'n aangrijpend einde gekomen zijn in de gaskamers van Auschwitz of Bergen Belsen. Die wereld die b.v. door Roman Vishniac op de gevoelige plaat is vastgelegd, voor de gemeenschappen in Roemenië in de jaren'30. De wereld die vooral tot ons komt in de geschriften van, maar vooral over, de Chassidische rebbes en hun volgelingen, in Satmar, Ger, Sassov, Polenoye en elders: écht volstrekt onbeduidende plekjes! Of, groter: Berditsjev, Minsk, Krakov, en nu helaas maar al te bekend: Tsjernobyl. Wie leest over die merkwaardige vorm van Joods mystiek geloof keert zich vol afkeer erbij vandaan, of krijgt wellicht impulsen en ingevingen waarvan hij of zij zich niet bewust was.
Ze horen in elk geval voor mij al tientallen jaren tot het "landschap van mijn ziel", op de een of andere manier onontkoombaar in hun bekoring én tragedie.
Die primitieve Joodse gemeenschappen, die tragischerwijs Jezus nooit als de Messias van Israël (er)kenden, kenden met hun zgn. "Chassidische traditie" een intense menselijkheid, mededogen en bij alle ook aantoonbare engheid soms geestelijke grandeur die wij als Christenen alleen tot onze schade ongelezen laten.
Er is sprake van soms diepe bewogenheid om lijden van anderen, en de bereidheid om daar met al onze creatuurlijkheid in te delen, op een wijze die ik nog steeds buitengewoon indrukwekkend vind.
Een en ander wordt vaak gelardeerd met een wervende humor, die, zo blijkt, ook veel niet-Joden zeer kan aanspreken.
De romans van Chaim Potok en Isaac Bashevis Singer, maar vooral de meer beschrijvende boeken van Eli Wiesel of van onze landgenoot Daniël Meijer, brengen die wereld binnen ons blikveld.
Beter nog vind ik persoonlijk de verhalen die Martin Buber en nu ook Gottfrid van Eck bijeen gebracht hebben.
Bubers boek is ook in ons land bekend genoeg geworden maar dat geldt nog niet voor Gottfrid van Ecks nieuwe boek. Het is ook bij Uitgeverij Servire uitgekomen, de "hofuitgeverij"
van Bubers Chassidische Vertellingen. Hierboven trof u een tweetal van de paar honderd verhalen uit die kring. (Ze zijn te vinden op resp. pp. 37 en 51.)
Verpletterd of uitgedaagd
Gottfrid van Eck, lid van de Nederlands Gereformeerde Kerk in Utrecht, en zeer gewaardeerd medewerker van L'Abri (in de tijd dat ik er ook zelf werkzaam was) heeft zich ertoe gezet om deze vertellingen (grotendeels onbekend voor wie alleen Bubers werk kent) te redigeren en opnieuw te vertellen.
“Bidden met de Benen” is een fraaie uitgave geworden, voor lezers die gefascineerd en ontroerd, misschien ook uitgedaagd of verpletterd worden door de Chassidische boodschap. Het verdient aanbeveling om ook de andere verhalen eens te lezen, niet snel, maar al mijmerend en overpeinzend. Zoals het zeker ook de moeite loont om de muziek van deze beweging, die nu als "Klezmer" bekend staat, eens met aandacht te beluisteren. De hoop en de wanhoop van de arme en vertrapte Joden, niet de rijke, maar de arme, die met "garen en band"
langs de deur gaan, de "sinaasappel-Joden" worden erin gewaard. Het verdriet en een niet te stillen begeerte naar gerechtigheid en naar harmonie in deze wereld, die steeds meer moet gaan lijken op de wereld die "de Almachtige (geprezen zij zijn Naam") bedoeld heeft, spreken ook moeiteloos mensen aan die eerlijk menen dat Israëls Messias al gekomen is, maar die in die wetenschap toch met de nood van de wereld niet uit de voeten kunnen.
Een sufferd?
Nog zo'n verhaal, luchtiger, wil ik opnemen.
"Chosjek wilde weten of hij inderdaad zo'n sufferd
was als zijn dorpsgenoten meenden. Hij zei tegen zichzelf: 'In het Boek der Psalmen staat geschreven dat God de dwazen behoedt.
Ik zal eens de proef op de som nemen.
Als God mij behoedt, dan is daarmee bewezen dat ik een domkop ben. Zo niet, dan ben ik een verstandig man.' Chosjek ging op het dak van zijn huis staan en sprong naar beneden. Hij brak een been en schreeuwde het uit van de pijn. Er kwamen direct mensen op hem afsnellen, maar Chosjek weerde hun hulp af.'Nu weet ik het zeker', kermde hij, 'met mijn verstand is gelukkig niets mis.'" (verwijzing naar Psalm 116:16) p.27.
Het verdient aanbeveling om Gottfrids bundel te lezen. Mijn enige punt van lichte kritiek is 't niet altijd even consequent bezigen van de "v" en"w"
in de transcriptie van die verschrikkelijk moeilijke talen van Oost-Europa. Als je je kritiek tot dit soort dingen beperken moet, is het wel een erg aardig boek!
Eventueel uitnodigen!
Tussen haakjes, het kan ook de moeite waard zijn Gottfrid eens uit te nodigen voor een avond van de groep "Vilder Katsjke"; in het programma dat deze drie musici bieden zit prachtige muziek, maar ook erg goed vertelde verhalen uit het hier besproken boek.
Gottfrid is een getalenteerd mens en naast lezen van de bundel is een telefoontje naar Utrecht, voor een avond met uw kring, vereniging of gemeente een goed idee. (Ik heb geen aandelen in de promotie, dus zeg het met volle vrijmoedigheid. Op de laatste "Opbouw"-dag hebben we ook van hun optreden genoten.)
Drs. Gottfrid van Eck, Berkelstraat 151, 3522 EN Utrecht, tel.030-2888649