Liefdevol eerbetoon voor een vader
1999-10-15
n.a.v. Jan Siebelink, De bloemen van Oscar Kristelijn.- Jaargang 43
- nummer 21
Meulenhoff, Amsterdam, 1998. 223 blz.
Onder de schrijvers van romans en verhalen waarin het geloof van hun jeugd een belangrijke rol speelt, neemt Jan Siebelink een eigen plaats in.
Bij Jan Wolkers maak je in zijn vroege romans, met name in Kort Amerikaans, de worsteling mee om van dat geloof los te komen.
Het is een existentieel gevecht, dat hem in al zijn vezels raakt 1).Woedend rekent hij af met een christelijke opvoeding waardoor hij zich beknot voelt.
Maarten 't Hart kent die worsteling niet: Spottend of boos schrijft hij in extreme christenen en in karikatuurfiguren het geloof van zich af, zonder dat het hem echt raakt.Wat hem rest is hooguit heimwee naar geborgenheid en naar de vormen die indruk op hem maakten.
Liefdevol
In het werk van Jan Siebelink is geen sprake van woede of spot. Net als bij de twee anderen is het vooral het geloof van de vader dat getekend wordt, maar hier liefdevol en met respect. Dat gebeurde in een van zijn eerste verhalen al, in 'Witte chrysanten' uit 1973. En later, heel indrukwekkend in de prachtige roman De overkant van de rivier, in verhalen uit Laatste schooldag, maar mijns inziens op zijn mooist in zijn vorig jaar verschenen boek De bloemen van Oscar Kristelijn..
Hecht gezin
Wie eerdere boeken van Siebelink gelezen heeft zal veel vertrouwds tegenkomen: het noodlijdende eenmanskwekerijtje aan de rand van de Veluwe, ruzies binnen lerarencorpsen, het boerenland langs de IJssel. Oscar Kristelijn heeft ontslag genomen als leraar geschiedenis, omdat de verziekte verhoudingen op zijn school en binnen de eigen vakgroep hem benauwden.
Hij geniet nu dagelijks van zijn onafhankelijkheid met een goed lopende bloemenkraam op het marktplein van zijn woonplaats. Liefde voor bloemen heeft hij van huis uit meegekregen op de plantenkwekerij van zijn ouders. Het is maar een schamel bedrijfje waar hij is opgegroeid.
Maatschappelijk gezien heeft het gezin het moeilijk met een vader die wel kwaliteitsplanten kweekt, maar geen handelsgeest bezit. De miserabele economische omstandigheden worden echter royaal gecompenseerd door de onderlinge liefde van de gezinsleden; vooral de band tussen Oscar en zijn vader is hecht. Zelfs als puber en tiener is hij er helemaal op gericht zijn vader te helpen. En omgekeerd, als de financiÎle nood hoog gestegen is wil zijn vader een klein stukje grond dat hij zeer winstgevend kan verkopen niet kwijt omdat het de lievelingsplek was van Oscar als kleuter.
Visioen
Het geloof van de vader legt een geweldige druk op het gezin. Want hij is nadat hij in een visioen God heeft gesproken aanhanger geworden van het Paauweaanse geloof. Dat is een wat extreme zeer zware variant van het orthodoxe christendom.
De bekering van de vader heeft ingrijpende consequenties.
Hij zegt zijn verzekeringen op, woont door de week godsdienstoefeningen bij, ook als dat om het werk absoluut niet kan. Hij verliest het oog voor wereldse zaken, het gaat zelfs aan hem voorbij als zijn huis verkocht zal worden. De ene na de andere ramp heeft hij te verwerken, maar hij laat het over zich heen komen, richt zich op en gaat weer verder. De bekeringsweg is lang en doorloopt vele stadia. Aangrijpend hoogtepunt van het boek is het sterfbed van de vader, dat beschreven wordt in "Heilig Avondmaal". Met negen zwarte broeders om zijn bed heen voelt hij zich nog te "onwaardig"
om het avondmaal te kunnen vieren. Als zijn vrouw naar hem toekomt draait hij zijn hoofd om; ze mag niets meer tegen hem zeggen want een woord van een onbekeerde op het moment van zijn sterven zou hem voor eeuwig verloren laten gaan. In gedachten beleeft Oscar het allemaal opnieuw; het verdriet en de zorgen van zijn moeder, en zijn eigen machteloosheid, maar er is geen enkel verwijt, integendeel, hij blijft het voor zijn vader opnemen, is zelfs trots op hem. Hij wil liever deel hebben aan het geloof van zijn vader dan het bespotten.
Van binnen uit
De schrijver, Jan Siebelink, weet waar hij het over heeft, want hij kent de situatie van binnen uit en maakt er geen geheim van dat hij de vader van Oscar naar het beeld van zijn èigen vader getekend heeft. En in de band van Oscar met zijn vader zijn èigen relatie weergeeft In een interview met Hans Werkman 2) zegt hij het met zoveel woorden. Hij vertelt daarin ook wat dat Paauweaanse geloof inhoudt: Ds Paauwe was een Hervormd predikant, die in 1913 uit de kerk gezet werd en sindsdien in zaaltjes preekte. Als kind is Siebelink er diverse malen op doordeweekse dagen met zijn vader naar toe geweest. Uit het genoemde interview blijkt ook dat hij de bekering van zijn vader als echt ervaren heeft, evenals het visioen 3). In zijn boeken neemt Siebelink er geen afstand van, integendeel, op de vraag van Hans Werkman of het Siebelinks doel als romanschrijver is het geloof van de vader te doorgronden en zich eigen te maken", antwoordt hij bevestigend.
Het maakt het verhaal authentiek en aangrijpend.
Losse verhalen
In geen van zijn boeken zit Siebelink zijn vader zozeer op de huid als in dit en toch is het veel minder geslaagd dan De overkant van de rivier.
Dat hangt samen met de structuur van De bloemen van Oscar Kristelijn: Het is geen roman, het zijn twaalf losse verhalen, op verschillende tijden geschreven. De flaptekst spreekt van een verhalencyclus.
En samenhang is er inderdaad: In alle verhalen is Oscar Kristelijn de hoofdpersoon, maar een eenheid is het niet geworden.
Het eerste en de laatste twee verhalen spelen in het heden, de andere verhalen zijn er als een soort herinneringen in losse scènes tussen geplaatst; de meeste vertellen over vroeger, het leven op de kwekerij of gebeurtenissen in de familie. Daartussendoor staan verhalen die met de hoofdhandeling geen enkele band hebben.
Gebeurtenissen op de vroegere school van Oscar vormen onderling nog een samenhangend geheel in twee verhalen, maar bij Christusstand en Eten-vreten is het draadje dat ze met de rest verbindt wel heel dun geworden 4).
Dat sommige hoofdstukken eerder als zelfstandig verhaal gepubliceerd zijn is zo nu en dan merkbaar. Met name, als situaties opnieuw uitgelegd worden die lezer al kent 5) en - heel onlogisch - in Erfenis waar Oscars moeder in verwachting is - van een zusje wordt verteld, terwijl hij in de volgende verhalen kennelijk enig kind is 6).
Lijdelijkheid en wraakneming
Thematisch is er zeker eenheid. De hoofdpersonen zijn meest tragische figuren die door de loop der gebeurtenissen of de manipulaties van anderen buiten de gemeenschap of de groep komen te staan. Ze worden vernederd en in de steek gelaten, maar gedragen zich daar vaak onbegrijpelijk lijdzaam onder. Binnen het gezin hangt dat met de geloofsovertuiging samen en als kind heeft Oscar daar geen moeite mee: Trouwens wat maakte het uit met een vader die een ontzagwekkende God aanbad? Zo nu en dan nemen ze wraak, op een gruwelijke (Christusstand) of vriendelijke manier (Burcht).
Soms goedmoedig, zoals de vader die na zijn vernedering bij de broeders zijn sigaartje opsteekt en zegt: 'Dat kunnen ze tenminste niet afnemen' In het laatste verhaal is het de schrijver zelf die als het ware op bijbelse manier wraak neemt voor de ondergang van de kwekerij en de miskenning van zijn vader. Bij een bezoek van Oscar en zijn zoon aan de ouderlijke grond blijkt het manegegebouw, het symbool van de ondergang, herschapen te zijn in een paradijselijke tuin. Als een klein stukje nieuwe aarde.
Levensechte situaties
Siebelink is een geweldig goed verteller; de verhalen zitten knap in elkaar.
Hij weet door zijn inlevingsvermogen situaties levensecht op te roepen, personen herkenbaar neer te zetten. De sfeer in het gezin wordt voelbaar gemaakt. Alles wat verteld wordt, speelt een rol, of het nu een verhaal is dat Oscar zijn zoontje voorleest of de engelen uit de droom van de hoer in Christusstand, het blijkt allemaal een functie te hebben. Ik blijf het jammer vinden dat Siebelink bij de samenstelling van De bloemen van Oscar Kristelijn zich niet beperkt heeft tot de verhalen die betrekking hebben op zijn vader. De lezer die dat wèl doet krijgt het ontroerende verhaal te lezen van een zoon die zijn vader met veel liefde gedenkt en zo in ere houdt.
1)Jan Wolkers, Kort Amerikaans, Amsterdam, 1962. blz. 115 Als God en de eeu wigheid niet bestaan is het een schande, het zou alles uithollen en zinloos maken. Maar dat hij wel bestaat is ongelooflijk, is niet te geloven. Ik kan het niet geloven met de beste wil van de wereld niet.
Mijn ongeloof in God is mijn enige houvast aan hem. In de herziene ver sie (vanaf de veertigste druk) is deze zin weg gelaten
2) Liter, jaargang 1 nummer 5.
3) Over het visioen: ''ik wil nog steeds geloven dat er op dat plekje iets heel bijzonders is gebeurd. Een moment van zielsverrukking, van extase. Altijd heb ik gehoopt dat ik dat zelf in mijn leven nog een keer zou meemaken.' Liter, jaargang 1, nummer 5, blz. 27.
4)Hoewel het een humoristisch verhaal is. De vriend Hans D. is natuurlijk de zwarte romanticus Hans Dorrestein.
5)Voorbeelden van dub bel vertelde dingen: In Burcht heeft Tim Paulides een wat ander karakter dan in Brood voor de vallei en in de twee schoolverhalen lijkt Oscar vrijgezel te zijn, terwijl in het eerste verhaal de indruk van een achter de rug lig gend gelukkig huwelijk gewekt wordt.
6) Zie blz. 102