Bij nader toezien
2010-02-19
De film die deze winter de meeste belangstelling van het bioscooppubliek trok is Avatar. De nieuwe film van James Cameron (die het wereldsucces Titanic, maar ook Aliens en Terminator maakte) kwam pas in de laatste week van het jaar uit maar versloeg onmiddellijk zijn duizenden. Omdat zoveel mensen, waar onder zoveel christenen, in aanraking komen met dit fenomeen – meer dan met enige preek, psalm of pastor – is het belangrijk daar als christenen eens bij stil te staan.- Jaargang 54
- nummer 4
James Cameron verklaarde zich bij het ontvangen van een handvol Oscars voor zijn film Titanic ‘king of the world’. Dat was wel met een knipoog (het is een citaat uit die film). Maar het geeft aan dat de verwachtingen van zijn volgende project na twaalf jaar hooggespannen waren. Dankzij een ingenieuze fantasie en vergevorderde technieken om driedimensionaliteit te suggereren, tovert Cameron een paradijselijke wereld op het doek waar zich een groots spektakel voltrekt.
Pandora
Het verhaal speelt zich af in de verre toekomst op een verre planeet, Pandora. Daar leeft een ras van mensachtigen, de Na’vi, in vrede en harmonie met de door hen vereerde flora en fauna. Echter, op die planeet valt een erts te winnen waarmee een groot bedrijf rijk denkt te worden. Men moet daarvoor de inboorlingen van hun woongebied verjagen, zo nodig met militair geweld.
Wetenschappers hebben een techniek ontwikkeld waarmee iemand met zijn bewustzijn een kunstmatig gekweekt inboorlingenlichaam kan besturen. Wie met zo’n ‘avatar’ de identiteit van een Na’vi aanneemt, kan de wereld van Pandora van binnenuit leren kennen. Dat is van belang voor de wetenschap, maar ook voor het bedrijf en de militairen. De ex-commando Jake Sully is bij een missie op aarde verlamd geraakt aan beide benen. Aan het begin van de film krijgt hij een tweede kans wanneer hij de avatar van zijn gesneuvelde tweelingbroer belichaamt (als Na’vi kan hij weer lopen!). Hij leert inderdaad de wereld van de Na’vi van binnenuit kennen en moet, als het conflict tussen de hebzuchtige aardbewoners en de vredelievende Pandorabewoners eenmaal uitbreekt, besluiten aan welke kant hij staat.
Zie, het is zeer goed?
Recensies van de film Avatar komen op twee punten neer. Punt een is dat je mond open valt van verbazing over zoveel schoonheid en vindingrijkheid. De wereld van Pandora is van een verbluffende rijkdom aan kleuren en geluiden, in details en in panorama’s. Je bent geneigd te denken: zie, het is zeer goed. Niet alleen als kunstje; je kunt echt geloven dat de Na’vi in zo’n wereld wonen en leven. Vergelijk hun cultuur maar gerust met de verzonnen werelden in The Lord of the Rings, Harry Potter, of The Chronicles of Narnia.
Punt twee is dat het verhaal op een gegeven ogenblijk te bekend gaat klinken. De personages ontwikkelen zich niet meer, je weet al hoe de gebeurtenissen zich zullen ontvouwen, je kunt de afloop en de strekking voelen aankomen. Dat valt eerst niet zo op, omdat de aandacht naar het visuele spektakel uitgaat. Maar wie er bij stil staat, weet dat het vaker vertoond is. Ook de strekking van het verhaal is tegenwoordig schering en inslag in Hollywood: politiek en ecologisch zit de moderne westerse mens fout, we moeten eerbied hebben voor alles dat leeft, alles is met alles verbonden.
Oordelen
Ook christelijke filmrecensenten (waaronder ikzelf) zongen mee in dit koor: schitterend om te zien, maar niet sterk qua verhaal. Sterker nog, de strekking van het verhaal lijkt iets heidens te hebben. Eerbied voor alles dat leeft, alles is met alles verbonden, dat is eerder pantheïstisch dan christelijk. En zo verheffen deze recensenten zich boven Cameron door hem te prijzen voor zijn ambachtelijkheid en hem af te branden om zijn wereldbeeld. Wil hij niet een vals evangelie verkondigen? Daar moeten we als christenen de vinger bij leggen.
Bij nader toezien ben ik dat te gemakkelijk gaan vinden. Waarom over Cameron oordelen? Misschien bewijst hij ons wel een dienst. Iemand vroeg mij waarom de film eigenlijk Avatar heet en niet Pandora. Avatar is een term die bekend is geworden als de virtuele identiteit die iemand aanneemt op het internet. Ik kan bijvoorbeeld op een internetforum berichten posten onder de naam Bartman en er bij wijze van pasfoto een plaatje van Bart Simpson bij plaatsen. Zo is het lichaam van de gekloonde Na’vi de avatar, de virtuele identiteit die Jake Sully aanneemt, maar dan driedimensionaal. Het woord avatar is echter van oorsprong afkomstig uit het hindoeïsme en betekent zoiets als de verschijning van een godheid op aarde. Reden om Cameron inderdaad van een vals evangelie te beschuldigen? Juist niet.
Iemand die in de God van Abraham, Isaac en Jacob gelooft, gelooft in geestelijke machten.
Knipoogjes
Het is denkbaar dat zo’n film met een pantheïstisch wereldbeeld een list van Gods tegenstander is, een verhaal dat gelovigen in verwarring moet brengen. Gaat hij niet rond als een brullende leeuw, op zoek naar wie hij kan verslinden? Zeker. Daarom moeten we ook onderscheiden wat een filmmaker als Cameron voor goed en mooi en waar verkoopt.
Maar als we het over geestelijke macht hebben moeten we nog een vraag stellen. Wie is er ook al weer Koning van de wereld? Wie heeft zijn eeuwige tegenstander ook al weer overwonnen? Als een film een instrument kan zijn in handen van de verleider en God is sterker, zou een film dan ook niet een instrument in handen van de Schepper en Redder zijn? Daarom moeten we ook onderscheiden wat God voor goed en mooi en waar houdt. Het is dan niet eens zo boeiend wat Cameron verkondigt, maar of de kijker er door in verwarring raakt of niet.
Natuurlijk, er zijn verschillen tussen Gods Woord en Camerons film. Jake Sully’s rol mag dan iets van een redder hebben, Jezus was geen ex-commando of piloot van een ruimteschip. Maar als God de schrijver is van ons verhaal, dan moet je bij het zien van Avatar ook glimlachen om Gods knipoogjes naar dat grote verhaal. Dan zie je opeens Adam en Eva lopen door de paradijselijke wereld. Dan zie je een Boom des Levens (of eigenlijk twee). Dan zie je dat Jake Sully een draak moet overwinnen (twee levende en een vijandelijke bommenwerper met die naam). Dan zie je de noodzaak van een redder van buiten het bestaan van degenen die gered moeten worden en die daarvoor hun gestalte aan moet nemen. Dan zie je Jake Sully als in de Hof van Gethsemane bidden of het allemaal niet zo hoeft te lopen maar dat het anders maar moet zoals het moet. We zien Jake Sully halfdood liggen met een Na’vi als Pieta. We zien zijn ‘dood en opstanding’. Een gewonde genezer. De belofte dat lammen weer zullen lopen. Een nieuw leven. Dan zie je dat overwinning op het kwaad niet zonder strijd kan of zonder inzet van je eigen leven, en dat de geestelijke macht die overwint uiteindelijk niet hebzucht of haat is, maar liefde. Dan kun je Avatar ook uitleggen als incarnatie. De film Avatar is rijk genoeg om mythische elementen te bevatten die verwijzen naar ‘de mythe die waar geworden is’, zoals C.S. Lewis zegt.
Weerspiegeling
Er is een kosmische strijd gaande (bijv. Daniël 10) tussen God en zijn tegenstander en dat geen stukje van het menselijk bestaan in deze strijd buiten schot blijft. Als we weten dat veel meer mensen momenteel beïnvloed worden door de beeldcultuur waarin Hollywood haar voorkeursgodsdienst verkondigt, dan is dat reden om op te letten of er demonische imitaties van de Bijbelse heilsgeschiedenis in aanwezig zijn. Maar dan is er ook reden om er op te letten dat God er iets mee te maken wil hebben en Zijn verlossende werk er niet door in de war laat schoppen.
Het is te makkelijk om boe te roepen omdat Cameron een pantheïstisch wereldbeeld verkondigt. Het is ook te makkelijk om te zeggen dat je er met een gerust hart van kunt gaan zitten genieten. De conclusie moet zijn dat je kunt genieten van die aspecten die Gods scheppende en reddende liefde weerspiegelen, en afstand kunt nemen van die aspecten die daar van afleiden.
Bart Cusveller is medewerker van Blikoponeindig, de filmsite van CV-Koers, Nederlands Dagblad en redacteur van een boek over fantasyfilms Het betoverde land achter het filmdoek.