De Russisch Orthodoxe Kerk
1997-07-25
Redactielid Pieter van Kampen is vaak op reis. Zo bezocht hij regelmatig landen in het voormalige Oostblok. Vorig jaar verscheen van hem een boek over de Russisch orthodoxe kerk, een geloofsgemeenschap die in Oost-Europa nog altijd veel invloed heeft.- Jaargang 41
- nummer 15
Het is zaterdagnacht en in het hartje van Amsterdam loopt een stoet mensen over de gracht. Ze houden allemaal een kaarsje in hun hand en zingen zachtjes. Ze lopen de grote kerk binnen en er wordt halt gehouden voor een dichte deur. De priester houdt het kruis omhoog voor de dichte deur en er worden gebeden uitgesproken. De kerk is donker, op de brandende kaarsjes na. Nog meer gebeden, een luide roep en dan: "Christus is opgestaan!"
en de deur zwaait open, "Hij is waarlijk opgestaan!" roepen de mensen in koor en dan breekt een jubelzang uit ter ere van Christus' opstanding. De processie gaat door de open deur, het symbool van het open graf, terug naar het kerkzaaltje waar ineens de duisternis is verdreven, alle lichten zijn aan, overal zijn bloemen, de gewaden van de priesters en diakenen zijn niet langer zwart maar stralend wit en de muziek is niet langer in mineur. Christus is opgestaan en dat wordt uitbundig gevierd in de Russisch Orthodoxe Kerk.
Dat deze kerk en haar gelovigen ook de weg van het lijden door en door kent wordt uitgebreid beschreven in het boek 'De Russisch Orthodoxe Kerk' van de hand van Drs. Pieter van Kampen.
Het boek in vogelvlucht
De prachtige foto op de omslag, het warme voorwoord van Anne van der Bijl en de inleiding door Van Kampen zelf wakkeren mijn nieuwsgierigheid zeer aan. Het boek valt globaal in twee delen uiteen: de eerste acht hoofdstukken weiden uit over de geschiedenis van de kerk door de eeuwen heen, beginnende bij de achtste eeuw tot aan 1991.ln de laatste vijf hoofdstukken bespreekt Van Kampen enkele thema's uit de Russisch Orthodoxe traditie nl. iconen, Russische spiritualiteit en de levens van 3 heiligen. In een nawoord wordt de huidige situatie geschetst en een blik in de toekomst geworpen.
Het woelen der volkeren
De geschiedenis van de Russisch Orthodoxe Kerk begint officieel in 988 AD met de bekering en doop van grootvorst Vladimir. In detail beschrijft Van Kampen hoe deze Vladimir zijn mannen uitzond-op zoek naar een geloof voor het volk en hoe deze op
onderzoek gaan bij de moslims en in Rome, en vervolgens onder de bekoring raken van de schoonheid van de Byzantijnse rite. De vorst neemt het christelijk geloof aan, huwt een prinses uit het Byzantijnse rijk, laat afgodsbeelden in stukken hakken en de inwoners van de stad Kiev waar Vladimir heerste worden in de rivier de Dnjepr gedoopt. Een wonderbaarlijk begin van een kerk die in de eeuwen daarna met veel vervolging en verwoesting te maken krijgt.
Van Kampen beschrijft in vogelvlucht de hoogtepunten van de politieke geschiedenis van Rusland, met als rode draad het wel en wee van de kerk en de gelovigen. De ene bloedige strijd is nog niet voorbij of de volgende staat alweer voor de deur. De zonen van Vladimir strijden met veel bloedvergieten om de troon in de 11e eeuw; de Tartaren plunderen en moorden op grote schaal in het Rusland van de 13e eeuw; Polen, Hongaren en Litouwers vielen vanuit het Westen binnen in de 13e en 14e eeuw; Iwan de Verschrikkelijke die met veel geweld en wreedheid in de 16e eeuw heerste; Peter de Grote bracht in de 17e eeuw veel vernieuwing in kerk en staat, maar over de lijken van vele gelovigen en onschuldige burgers heen; Lenin, Stalin en Chroesjtov die in deze eeuw met ijzeren hand het volk en de kerk tiranniseerden. Gelukkig zijn er ook lichtpuntjes in deze donkere episodes en Van Kampen weet die op boeiende wijze naar voren te halen. Zo noemt hij de beroemde iconen-schilder Andrej Roebljev die temidden van de verwoestingen in de 13e eeuw prachtige iconen vervaardigde. En de heldhaftige en gelovige Alexander Nevskij die zichzelf opofferde voor zijn volk. We noemen ook Theodoor, de zoon van Iwan de Verschrikkelijke, die met zachte hand het volk leidde. De vele gelovigen die ondanks alles vasthielden aan het Evangelie, de kloosters die gesticht werden, en de wijze gelovige mannen (starets) die luisterden naar de mensen die tot hen kwamen en hen wijze raad gaf.
Oost en west
De verhouding tussen de Russisch Orthodoxe Kerk en de kerk van het Westen komt in de eerste twee hoofdstukken zijdelings aan bod. De Russische kerk heeft een heel eigen ontwikkeling doorgemaakt doordat men van het begin af aan het Evangelie in de eigen slavische taal te horen kreeg.
Dit in tegenstelling tot het westerse christendom waar Latijn de taal van de kerk was en die ook sterk beïnvloed was door Latijnse geschriften. De achterdocht die de Russisch Orthodoxe Kerk heeft tegenover de westerse kerk gaat volgens van Kampen o.a. terug op de herhaalde invallen en dreigingen van de christelijke landen in het Westen.
Tot 1979 De achterflap en inhoudsopgave hadden me al verteld dat het boek veel aandacht besteedt aan de geschiedenis van Rusland en de plaats van de kerk, maar al lezende word ik toch nog overvallen door de aaneenschakeling van moeiten en lijden van het Russische volk. Twaalf eeuwen bloedige geschiedenis in 120 blz. is niet iets om even door te lezen bij een knapperend haardvuur. Het is bijna teveel informatie die de lezer voorgeschoteld krijgt, zeker als men niet bekend is met de chronologie en hoofdpunten in de Russische staatsgeschiedenis. Aan het eind van het historische deel missen ook een aantal jaren: de titel van het hoofdstuk belooft de periode 1945-1991 maar op een voorval in '84 en '88 na, eindigt het hoofdstuk bij 1979.
Nu was ik juist erg benieuwd naar de jaren rondom de zgn. omwenteling ... (deze recente geschiedenis komt echter alleen in het Nawoord aan bod). Daarnaast wordt de geschiedenis van de kerk nogal eenzijdig belicht, nl. vanuit de veranderende politieke situaties. Ik mis de ontwikkeling van binnenuit: bijvoorbeeld de invloed van de Griekse woestijnvaders en de verschillende kerkleiders op het praktisch kerk zijn, de liturgie, beleving, en theologie.
Desalniettemin biedt dit eerste deel een globaal overzicht, dat helpt in het begrijpen van de positie van de Russisch Orthodoxe Kerk. De levensechte beschrijvingen van opmerkelijke voorvallen en staaltjes heldenmoed heb ik met veel plezier gelezen.
Russische spiritualiteit
Het thema van het tweede deel van het boek kan worden samengevat als 'russische spiritualiteit'. Het gaat over de praktijk en beleving van de gelovigen zelf. Daarbij komen allereerst de iconen aan bod.
In de inleiding werd de rol van iconen al even genoemd: iconen "horen thuis in kerken (...), wekken godsvrucht op (...), ze horen te worden beschouwd en te worden vereerd" (p. 15/16). In dit hoofdstuk gaat Van Kampen er dieper op in. Iconen "willen allereerst de waarheid verbeelden (...) de werkelijkheid van God en zijn Rijk". Ze zijn "in feite geen vormen van kunst; het zijn geschilderde geloofsbelijdenissen" (p. 151). Naast een korte beschrijving van enkele typen en thema's in de iconen, bespreekt Van Kampen de door protestanten vaak gestelde vraag: men mag God toch niet afbeelden? Allereerst wijst hij op het grote ontzag dat de Russische gelovigen hebben voor God; Hij is de Heilige, Koning der Koningen. Deze God kan men inderdaad niet afbeelden. "Maar", zo klinkt een citaat van Johannes van Damascus (ca. 675-ca. 748), "God is in een menselijke gestalte verschenen (...) en sinds Hij wezenlijk en waarachtig mens werd (...) dwalen wij niet wanneer we van Hem een beeld maken."
De tekst uit Colossenzen 1:15 dient hierbij als uitgangspunt: Christus is het beeld (ei koon) van de onzichtbare God.
In dit hoofdstuk komen ook enige karakteristieke elementen uit de Russische erediensten naar voren. Van Kampen noemt de afwezigheid van stoelen, de iconen wand die tussen het 'volk' en het altaar staat met deuren die open en dichtgaan op vaste momenten, de afwezigheid van orgel of andere begeleidende muziekinstrumenten, de gelovigen die kaarsen branden bij iconen en deze aanraken en kussen, die zich bekruisen en de urenlange diensten staande bijwonen.
Jammer genoeg gaat Van Kampen niet in op het eigen karakter van de Russische eredienst, de opbouwen symboliek in de liturgie, het hoe en waarom van alle gebruiken. Ook komt de theologie van de Russisch Orthodoxe Kerk niet aan de orde, en dat is toch een hoeksteen van iedere kerkelijke traditie.
Starets
De Russische Kerk kent een heel eigen spiritualiteit en daarmee maken we kennis in het negende hoofdstuk.
Mededogen, dorst naar gerechtigheid, nederigheid en religieuze heldenmoed zijn belangrijke thema's. Een ander opvallend fenomeen is de zgn. starets, de oude wijze man, vaak een kluizenaar die na jaren in afzondering te hebben geleefd mensen ontvangt die op zoek zijn naar wijze raad, troost of genezing. De Russische geschiedenis is vol met verslagen over deze 'startsy' en van heinde en verre kwamen mensen naar hen toe. De laatste drie hoofdstukken verhalen over de levens van respectievelijk Sergius van Radonezj, Serafim van Saroven Johannes van Kronstadt. Van Kampen schetst op boeiende wijze de bijzondere levensverhalen van deze drie Russische heiligen. Met ingehouden adem en soms met kippenvel heb ik de wonderbaarlijke geschiedenissen gelezen en ik denk er nog regelmatig aan.
Nawoord
In het nawoord noemt Van Kampen een aantal voorvallen uit de jaren '90 die duidelijk maken dat ook na de val van het communisme de verhouding tussen kerk en staat in Rusland geenszins probleemloos is. Ook het anti-semitisme, nationalisme en de discussies over godsdienstvrijheid hebben in de laatste jaren veel stof doen opwaaien. Maar er zijn ook nog goede berichten, zoals het aantal geregistreerde gemeenten: in 1986 waren dat er 6.800 en in 1995 9.000 à 10.000.
Oproep tot gebed
Aan het eind van het boek roept de schrijver ons, tussen de regels door, op te bidden voor de leiders van de 40 miljoen leden tellende Russisch Orthodoxe Kerk. Een kerk die een zware weg is gegaan en voor wie de toekomst er allesbehalve eenvoudig eruit ziet. Ik sluit me van harte bij deze oproep aan. Het boek kan ik van harte aanbevelen omdat het een tipje van de Russisch Orthodoxe sluier oplicht. Men moet echter bereid zijn zich door de bloedige geschiedenis te worstelen.
Een alternatief is: snel aan het tweede deel beginnen .... Van Kampen kan boeiend schrijven; hij weet altijd veel anekdotes te vertellen. Zijn boeken laten zien dat (kerk)geschiedenis allesbehalve saai hoeft te zijn ....
Naar aanleiding van: Drs. P.J. van Kampen. De Russisch orthodoxe kerk; Uitgave: Kok/Voorhoeve. 1996; 200 bladzijden; f 29.90 Inge van Veen was lid van de Nederlands Gerefonneerde kerk van Amsterdam-Centrum Na haar huwelijk in 1993 verhuisde ze naar Califomië.