De twee ikken
1997-08-08
De schrijver Ezekiel Mphahlele heeft het in één van zijn autobiografische boeken over de 'dialogue of two selves' in de moderne, ontwikkelde Afrika-mens. Er zit in hem een authentieke Afrika-mens die de eenheid met zijn voorvadergeesten beleeft en voor wie mythologie en werkelijkheid door elkaar heen lopen maar tegelijk zit er een Westers 'ik' in hem die niet meer leven kan zonder Westerse technologie en beschaving. Dikwijls loopt dat uit op een liefde-haat verhouding met een gevoel van innerlijke verscheurdheid waarvan blanken geen benul hebben. Het is al bijna 40 jaar geleden dat wij pas in Zuid-Afrika. mijn Zoeloe-leraar op bezoek kregen, een verfijnd academicus aan een universiteit verbonden. Hij vertelde ons dat hij hoopte na niet al te lange tijd voorgoed naar de Transkey, naar huis terug te keren. Daar ver van de beschaving was zijn thuis bij zijn koeien en akkertjes. Maar wij als blanken konden ons daarin op geen wijze inleven. Desgevraagd vertelden al langer in Zuid-Afrika wonende Nederlanders ons: nu zie je zelf hoe primitief de zwarten eigenlijk nog zijn. Nee, zo'n grove exegese klonk ons toch te arrogant-racistisch.- Jaargang 41
- nummer 16
Maar hoe versta je dat heimwee gevoel dan? Er is vandaag nog niet veel veranderd: een zwart succesvol zakenman is een dure blanke woonwijk van Pietermaritzburg ingetrokken. Al gauw staat de hele gegoede buurt op stelten; de nieuwe buurman heeft in zijn tuin een koe met een assegaai door het hart doodgestoken, als een offer aan zijn voorvader geesten. Allerwegen opspraak in de deftige Engelse wijk, met ingezonden stukken in de krant; ze blijven toch maar primitief, nietwaar? Oude tradities van voorouderverering zetten zich in die tuin af tegen de zuigkracht van het moderne Westen, dat in zijn aantrekkelijke onmisbaarheid alles wil opzuigen en verzwelgen. De man met de assegaai probeerde overeind te blijven in de strijd tussen Afrika. het Westen, het Christelijk geloof en welke andere machten ook maar. Morgen op het werk moet hij weer de zakenman zijn met zijn Westers tijdsconcept en het dogma van vooruitgang. Maar het andere 'ik' van Afrika blijft ook om zijn rechtmatige plaatsje vragen. De weg van mijn Zoeloeleraar terug naar de Transkey van vroeger is nu wel afgesneden. Het Westen heeft al te veel veroveringen gemaakt. Waarom zou je de koe dan niet in je tuin doodsteken? Achter de Mercedes kunnen de buren toch niet precies zien wat er aan de hand is. Vanuit de spanning tussen de twee ikken is wel te verstaan de kreet van iemand die een hoge post van een blanke had overgenomen: achter het succes blijft de wrevel wroeten die zomaar kan omslaan in een zucht tot vernieling, in Afrika-nihilisme.
We zijn door Europa bedrogen!