Een inspirerende en andere kijk op opvoeding
2010-03-19
De onlangs verschenen Jeugdmonitor schetst een somber beeld van de ‘jeugd van tegenwoordig’. Ze zijn ‘verpest’ door hun ouders die geen grenzen dúrfden te stellen. In de media klinkt de roep om een strengere opvoeding. Is dát het alternatief? De Deense gezinstherapeut Jesper Juul geeft in zijn nieuwste boek ‘Gezinsleven’ een andere en meer fundamentele kijk op de problemen in de hedendaagse opvoeding. - Jaargang 54
- nummer 6
Machtsstrijd
Gaat het bij de opvoeding over de relatie tussen ouders en kinderen? Volgens Juul moeten ouders eerst hun onderlinge relatie en de verwijten die ze elkáár maken onder de loep nemen. Moeder vindt dat zij overal alleen voor staat en vader vindt dat hij het tóch al zo druk heeft.
‘Zij doet haar beklag en bekritiseert haar partner in plaats van te zeggen wat ze verlangt. Hij verdedigt zich in plaats van haar te antwoorden’. Daarmee maak je – aldus Juul – je relatie tot een soort koehandel: als jij dit doet, doe ik dat. ‘Hoe meer energie we besteden aan het verdedigen van onze gevoelens, des te meer ontaardt de relatie in een permanente machtsstrijd. Wie probeert die machtsstrijd te winnen zet daarmee de relatie op het spel.’ Dat patroon los je niet op met afspraken. Er moet iets fundamentelers gebeuren. De ingrediënten daarvoor zijn gelijkwaardigheid, integriteit (de ander respecteren als persoon), authenticiteit (trouw aan jezelf zijn), verantwoordelijkheid en gemeenschap. In de rest van het boek werkt hij deze thema’s uit.
Het kind op de troon
Eeuwen lang waren ouders er op uit om hun kinderen tot gehoorzame burgers op te voeden. Daarmee ontnamen ze kinderen een deel van hun verantwoordelijkheid. Tót de jaren ’60. Toen kwam er een nieuwe generatie ouders, die niet wilde bepalen wat goed was voor hun kind. De rollen werden omgedraaid: het kind kwam op de troon en de ouders waren er ten dienste van hun kind.
Dát is wat Juul als de kern ziet van de huidige gezinsproblematiek. Ouders die geen verantwoordelijkheid meer durven te nemen en kinderen die daar ongelukkig door zijn geworden.
Zin en behoefte
Een intrigerend onderscheid dat Juul beschrijft is dat tussen zin en behoefte. Een kind heeft zin in een ijsje. Als het kind zijn zin niet krijgt begint het te zeuren, vervolgens te schreeuwen en misschien zelfs te huilen. Ouders denken dan dat ze hun kind te kort doen, want als je kind huilt heb je iets niet goed gedaan. Juul: ‘Kinderen weten niet waar ze behoefte aan hebben, ze weten alleen maar waar ze zin in hebben.’ Dat is typerend voor de huidige cultuur die gericht is op uiterlijk, netwerken en kicks. Het is een op zichzelf gerichte, narcistische cultuur. Een behoefte gaat veel dieper. Dan wil je erkend worden, er onvoorwaardelijk mogen zijn. De hedendaagse kicks daar geen antwoord op.
Perfecte opvoeders
Veel ouders denken dat je kinderen conflictloos en probleemloos op kunt voeden. Opvoeden moet dus ‘leuk’ zijn en ouders willen aardig gevonden worden. Het gevolg is dat ouders zich schamen voor conflicten. Ze willen vooral niet opvallen: het gezin moet voor de buitenwereld een toonbeeld van geluk zijn. Maar die ambitie om perfecte ouders te zijn is het allerzwaarste juk dat je op de schouders van je kinderen kunt leggen!
Als ouders niet hun verantwoordelijkheid nemen worden kinderen egocentrisch, asociaal en ongevoelig voor de emoties van anderen. Bovendien zijn ze erg eenzaam. Opvoeden kan niet zonder deuken en blutsen, want we leven in een gebroken wereld. Juul: ‘Ik ben er niet op uit om de pijn te idealiseren. Ik wil alleen maar wijzen op het bestaan ervan.’
Wat wil jij? Wat wil ik?
Kinderen kunnen door zielig te doen ouders in een schuldpositie manoeuvreren, waardoor deze zich opofferen. Maar wat heeft het kind aan een moeder die zichzelf opoffert? Moeder is moe, maar het kind wil naar huis gedragen worden, terwijl de moeder ook twee tassen sjouwt. Maak je positie duidelijk, neem je verantwoordelijkheid en geef het kind zijn verantwoordelijkheid, zegt Juul. Dat doe je door de volgende boodschap: ‘wat wil jij, wat wil ik?’ ‘Jij wilt graag opgetild worden, maar ik kan je nu niet dragen.’ Geen zuchtende moeder die toch maar doet wat het kind verlangt (verantwoordelijkheid en authenticiteit). Een kind dat zijn verantwoordelijkheid krijgt, maar niet wordt veroordeeld (integriteit).
Beoordeling
Gezinsleven vind ik een confronterend boek. Of je nu wilt of niet: je komt jezelf tegen. Maar het is een boek dat wel erg veel te bieden heeft en laat zien waar pijnpunten in de hedendaagse opvoeding liggen.
Ik heb wel een aantal punten van kritiek. Zo wil Juul wel érg veel door gesprekken oplossen. Met je houding bereik je meer dan met je woorden. Ook passen de voorbeelden in het boek bepaald niet bij de ‘gemiddelde’ peuter. Verder vind ik dat Juul te generaliserend en te negatief schrijft over opvoeders. Ik ken veel ouders die wél hun verantwoordelijkheid nemen en veel jongeren die niet alleen gaan voor de kick. Juul ontkomt vervolgens niet aan tegenstrijdigheden. Hij zet zich af tegen pedagogisch perfectionisme, maar ontkomt zelf niet aan het ideaal van het streven naar pedagogisch perfectionisme. Doordat hij thema’s scherp neerzet heeft hij wel een leerzaam en intrigerend boek geschreven.
Gezinsleven is een inspirerend boek als het gaat om de vraag hoe christenen hun opvoedingsverantwoordelijkheid kunnen nemen. Juul zet opvoeders aan het denken, maar geeft hen ook iets mee: een visie, een perspectief. Visionair opvoeden: we zijn onderweg. Daar heeft de hele samenleving behoefte aan.
Juul, J. (2009) Gezinsleven. Nieuwe waarden voor een nieuwe tijd. Archipel, Amsterdam, 160p, € 16,90.
Henk Algra is orthopedagoog en lid van de CGK/NGK van Alkmaar. Hij spreekt over dit ontwerp op de NGK Themadag op 10 april.