Onbelast
2010-04-16
In de supermarkt botste iemand met zijn winkelwagentje op tegen dat van iemand anders. ‘Sorry hoor!’ zij hij. ‘Maakt niet uit…’ was de reactie van de ander. Ik moest meteen denken aan wat ik bij Volf gelezen had. Dat geeft aan dat dit boek heel praktisch gericht is. Niet voor niets heeft aartsbisschop Rowan Williams het aanbevolen als studieboek tijdens de vastentijd.- Jaargang 54
- nummer 8
Spirituele tekst
De auteur, Miroslav Volf, karakteriseert zijn boek als een ‘spirituele tekst’ (p. 248) en dat herken ik. Bij het lezen merkte ik dat het diepe snaren bij mij raakte en mij aansprak op mijn leven met God. Tegelijk is het een boek met een hoog theologisch gehalte. Het is diep doordacht, en voortdurend in dialoog met belangrijke schrijvers en denkers. Volf is ook niet de eerste de beste. Hij promoveerde bij de befaamde Jürgen Moltmann in Tübingen en is nu verbonden aan Yale, een van de Amerikaanse topuniversiteiten. In de internationale theologische discussie heeft hij een gezaghebbende stem. Prachtig, dat zo’n academisch zwaargewicht een boek schrijft waarin hij dicht bij de praktijk blijft en een vurig pleidooi voert voor het navolgen van Christus.
Christus navolgen
Waarom zou een mens dat doen, Christus navolgen? Omdat, zegt Volf, het een uitweg biedt uit een wereld die te gronde gaat aan hebzucht en egoïsme, haat en wraakzucht. Indringend beschrijft hij hoe we leven in een genadeloze cultuur, waarin mensen de vrijgevigheid hebben afgeleerd en in plaats van vergeven ‘claimziek’ naar de rechter stappen. Even indringend gaat hij na, hoe God in Christus ons leert geven en vergeven.
Geven en vergeven
Daarmee is ook de structuur van het boek gegeven. Het eerste deel gaat over God de Gever, en stelt de vragen hoe wij moeten en kunnen geven. Het tweede deel stelt dezelfde vragen met betrekking tot het vergeven, en zet daartoe in bij God de Vergever. In een introductie en een intermezzo verwerkt Volf autobiografische gegevens. In een ‘naspel’, Een gesprek met een scepticus, presenteert hij de navolging van Christus als een manier van leven die het proberen waard is.
Onderhandelaar of Sinterklaas
In zijn betoog vlecht Volf twee draden door elkaar heen. Aan de ene kant gaat hij diep in op de Bijbelse verkondiging, aan de andere kant gaat hij zorgvuldig na wat er precies gebeurt als je geeft of vergeeft, en welke barrières je daarbij kunt ervaren. Met de pakkende typeringen God de onderhandelaar en God de Sinterklaas laat hij zien, hoe een vertekend beeld van God ons kan beletten om een genadige levensstijl te hervinden. Mooi en trefzeker is wat hij schrijft over de leer van de drie-eenheid (p. 88), over de verzoeningsleer (inclusieve plaatsvervanging! p. 156), over de wijze waarop Christus in en door ons geeft en vergeeft (p. 116, 211). Knap analyserend en pastoraal invoelend voert hij de lezer stapje voor stapje mee op de weg, die God zelf gaat en die zo ongelooflijk heilzaam is. Ik geef een paar citaten om iets weer te geven van de sfeer die Volf oproept. ‘De beste werkers zijn degenen die meer geven dan waar ze voor betaald worden.’ (p. 59) ‘Adams meest fundamentele zonde was het verlies van geloof en dankbaarheid.’ (p. 98) ‘We zijn alleen in staat echt berouw te tonen, als ons eerst vergeving is geboden.’ (p. 196). Als geen ander weet Volf hoe moeilijk vergeving kan zijn. Hij is een Kroaat, die in zijn eigen levensverhaal stuit op barbaars onrecht en ‘onvergeeflijke’ nalatigheid. Een goedkoop appèl om te vergeven zul je bij hem dan ook niet vinden. Van kleinering van de schuld wil hij niet weten. Het ‘maakt niet uit’ van de scene in de supermarkt is van toepassing als het gaat om zo iets onnozels als de botsing van winkelwagentjes, maar niet als men jou op het hart getrapt heeft (p. 177, 178). Toch blijft hij zonder enig compromis het pleit voeren voor de navolging van Christus, ook in het vergeven. Als een echte Lutheraan predikt hij daarbij niet de wet, maar het evangelie. Daardoor slaagt hij erin je te winnen voor deze ons zo vreemde levensstijl. Ikzelf ben in elk geval na lezing van dit boek diep onder de indruk van de vraag waarmee Volf eindigt: ‘Waarom weigeren we de brug die God ons geeft te bewandelen, de brug van egoïsme naar het geven van onszelf, van wraak naar vergeving? Dat is een mysterie dat ons moet laten beven – beven voor de God die geeft aan de ondankbare, en de ongelovige vergeeft.’ (p. 236)
Waardering
Ik kan best enkele vragen bij Volfs boek opwerpen. Zo maakt hij mij nieuwsgierig als hij schrijft: ‘Zelfs de Prins der duisternis is niet volledig zonder spoor van goedheid.’ (p. 228) Ik vraag me ook af of hij het ‘niet gedenken’ van zonden met recht interpreteert als het ‘vergeten’ van zonden. (p. 184) Maar eerlijk gezegd: dit zijn peanuts. Dat geldt ook van enkele kleine aanmerkingen op de Nederlandse uitgave: de bronverwijzingen vallen soms onvolledig uit en de vertaling van citaten van Luther laat te wensen over. Voor alles wil ik uitgeverij Van Wijnen ervoor bedanken dat zij deze fijnzinnige en liefdevolle studie op de Nederlandse markt heeft uitgebracht.
Volf, M. (2009), Onbelast. Geven en vergeven in een genadeloze cultuur. Van Wijnen, Franeker. 256 p. €22,50.
Dr. Ad van der Dussen is predikant van de NGK Eindhoven en kerndocent aan de NGP.