Model van uw leven
1996-09-20
Stijgt de kwaliteit van onze producten de jaren door? Die vraag kan men op vele terreinen stellen. En vaak zal het antwoord niet zonder meer bevestigend kunnen zijn. Er is naast verbetering ook achteruitgang te constateren. Dat is helaas in het bijbelvertalen niet anders. Wij beschikken thans naast de Statenvertaling over een keur van moderne Nederlandse vertalingen van de bijbel. En toch valt daarin naast veel verbetering ten opzichte van de Statenvertaling ook wel verslechtering te constateren. Een frappant voorbeeld van het laatste trof mij dezer dagen.- Jaargang 40
- nummer 19
In het voetspoor van Prof. Brouwer
Het NBG zit in de tekst die we hierboven lieten afdrukken op een spoor waarop reeds Prof. Brouwer ging in 1925. Deze had alleen bovendien nog het woord 'vorm' (weergave van het Griekse 'tupos', bekend gebleven in het Nederlandse 'type' (laten vallen en geschreven: " ...aan dat onderricht dat u overgeleverd is". Het was voor mij een onaangename verrassing te moeten vaststellen, dat Willibrordus, Groot Nieuws, Anne (of Henk?) de Vries, alsook de nieuwe Friese vertaling zich eensgezind bij deze weergave hebben aangesloten. Die is nl. apert fout, zoals Greijdanus - over wie straks naderovertuigend heeft betoogd'.
De Statenvertaling
Een (betrekkelijk) goede weergave daarentegen vindt men in de Statenvertaling: " ... , maar (dat) gij (nu) van harte gehoorzaam geworden zijt aan het voorbeeld der leer, tot hetwelk gij overgegeven zijt". Over de juistheid van de vertaling 'voorbeeld' voor het Griekse 'tu pos' hopen we straks nog te spreken. Waar het me nu om gaat is, dat de Statenvertalers niet schrijven "dat u overgeleverd is", maar "tot hetwelk gij overgegeven zijt". In diezelfde lijn liggen ook de Lutherse, de Leidse en de Canisiusvertaling. (Alleen is in de laatste het passivum "gij zijt overgeleverd (geworden)" geduid als "gij hebt u overgegeven", wat in principe mogelijk is, maar hier, dunkt mij, niet juist; zie het slot van dit artikel.)
Greijdanus contra Zahn
Greijdanus heeft de foutieve opvatting, die wij in de NBG-vertaling tegenkomen, door Zahn geopperd gevonden, maar is daartegen terecht in het geweer gekomen. Eerst noemt hij een argument dat alleen wie Grieks kent kan volgen. Maar dan vervolgt hij: "En ook bedoelt de apostel iets meer dan dat deze leer hun werd overgegeven.
Zij werden aan die leer overgegeven, opdat die hen zou vormen." (Cursivering van mij, D.H.) Dat laatste element ("opdat die hen zou vormen") ontleent Greijdanus terecht aan het hier gebruikte 'tupos'. Dat woord betekent nl. o.a.: een vorm, een mal, een matrijs, die men gebruikt om 'kneedbaar' materiaal in te persen, zodat het die vorm aanneemt. "Van 'tupos didachès' " - ik laat opnieuw Greijdanus aan het woord - "wordt gesproken, omdat de leer der Waarheid of des Evangelies heiligenden, vormenden invloed op de geloovigen uitoefent...: het Evangelie drukt hun een stempel in, zet hen om, doet hen andere menschen worden, vgl. vss. 3, 6, 11." (Cursiveringen opnieuw van mij, D.H.)
De bijzondere kleur van ‘overgeven'
Deze heldere uiteenzetting van Greijdanus behoeft nauwelijks aanvulling. Slechts op één punt zou ik nog apart willen ingaan, nl. op de uitdrukking "tot hetwelk gij overgegeven zijt". Het hier gebruikte werkwoord ('overgeven') is nl. al van ouds in gebruik in de speciale betekenis 'in de leer doen', 'les laten nemen', met b.v. ouders als onderwerp en kinderen als lijdend voorwerp', Juist deze betekenis nu lijkt hier uitstekend te passen. Blijft de vraag: door wien zijn de mensen die Paulus hier aanspreekt bij het Evangelie in de leer gedaan? En hier maakt nu Keuiers 3 - die globaal dezelfde uitleg geeft als Greijdanus, en ook hierin met dezen overeenstemt - de treffende opmerking: "De relatieve zin 'waaraan gij werdt overgeleverd', d.w.z. door God, brengt na de vrije onderwerping der Romeinen een andere factor in het geding, nl. de genade van God, die hen tot onderwerping bewoog."
Hoe nu vertalen?
Van wat hier in het Grieks staat goed Nederlands te maken is een opgave apart; en geen eenvoudige. Rekening houdend met alle boven besproken elementen, zou men iets in deze geest kunnen voorstellen: " ...maar nu hebt u van harte uw leven op de leest laten schoeien van het onderwijs dat God u liet volgen". En nu maar afwachten, wat de vertaling-2000 ons op dit punt zal brengen.
Noten:
1 In zijn in 1933 bij Van Bottenburg verschenen commentaar. Omdat ook 'Het Boek' onder ons soms lyrisch wordt aangeprezen. geef ik ook door wat dit van deze tekst maakt: ..Toen u hoorde wat er over Christus werd verteld, hebt u dat met een dankbaar hart aangenomen." Dit mag toch geen vertalen meer heten. Vaker is in dit werk ontstellend slordig met de grondtekst omgesprongen. En hoe meer van deze gevallen men tegenkomt, als des te stuitender ervaart men de aanmatiging waarmee dit werk zichzelf aandient als "de beste gelegenheid om de Bijbel te leren lezen en begrijpen".
2 Zie o.a. Hdt. I 73, 3; P. Prot. 320a: Euthyd. 272b. Daarop corresponderend heet het 'op les nemen' (van een leraar) 'paralambanein', b.V. PI. Ap. 18b: Rp. 541a.
3 Dr. Jos. KeuIers, De brieven van Paulus, eerste deel. Roermond en Maaseik 1953, 458. In dezelfde geest ook Bauer in zijn bekende Griechisch-deutsches Wörterbuch', Berlin 1937, s.v., die bovendien dejuiste grammaticale analyse van deze bijzin geeft: "eis hon paredothète tupon didachès = tooi tupooi d. eis hon p".