Geplande variatie
1996-06-14
Mensen zijn vaak geneigd houvast te zoeken in regels. Op zichzelf genomen zijn regels ook goed. We hebben regels nodig, anders zou het leven een chaos worden. Denk alleen maar eens aan het verkeer.- Jaargang 40
- nummer 12
Toch kent het hanteren van regels ook zijn schaduwkanten. Mensen kunnen meer gaan denken en handelen naar de letter dan naar de geest van de wet. Oe manier waarop de rabbijnen in de tijd van Jezus omgingen met regels en voorschriften is daar een voorbeeld van. Ook in de ontwikkeling van kinderen zien we zulke voorbeelden. Peuters en kleuters denken zwart-wit.
Soms is het eten een probleem en weigert de koppige peuter zelfs het lekkerste eten. Er kan ook het omgekeerde gebeuren: de nauwgezette kleuter die zelfs zijn bordje leeg eet als hij ziek is, want dat hoort nu eenmaal zo.
Geplande variatie
Een psycholoog met veel ervaring in de zorg voor verstandelijk gehandicapten (Jacques Heijkoop) spreekt regelmatig over het thema 'geplande variatie'.
Hij wijst erop dat zowel verstandelijk gehandicapten als de mensen die met hen omgaan de neiging hebben om hun houvast in regels te zoeken.
Zijn stelling luidt daarom: "Als je de regel vaststelt, moet je meteen afspreken waar je uitzonderingen maakt." Hij noemt dat: 'geplande variatie'. Het is een beetje een paradoxale term, maar de bedoeling is duidelijk. Zoek niet teveel je houvast in regels, want dan gaan de regels jouw handelen beheersen.
Oe regels gaan in de opvoeding zelfs tussen jou en het kind in staan, zodat je aan de opbouw van een relatie onvoldoende toe komt. Regels worden steeds krampachtiger en steeds nauwgezetter geformuleerd, want alle mazen in het net moeten worden gedicht. Zowel de opvoeder als het kind wordt dan dus het slachtoffer van die regels. Ze zijn niet meer vrij, maar een slaaf.
Regels in de kerk
In dit verband kunnen we denken aan regels binnen de kerkelijke gemeenschap. Ook in de kerk zie je de neiging om alles in regels vast te leggen.
Opnieuw is dat niet erg, want regels zijn nodig in het menselijk, en dus ook in het kerkelijk verkeer. Maar: ook in de kerk kunnen mensen het slachtoffer van hun eigen regels worden.
Dan gaan de regels het denken en het handelen beheersen. Ik ben wel eens bang dat de regels dan tussen God en de mens in komen te staan. Iets moet precies op een bepaalde manier gebeuren, omdat het ooit zo is afgesproken.
Als iemand zich niet precies aan die regels houdt, roept dat angst op. Oe keerzijde van die angst is nog verdrietiger: een gemeentelid dat zich niet aan de regels houdt, wordt gewantrouwd. Aan de andere kant zien we ook wel eens mensen die zo bang voor iedere regel zijn dat ze alles wat vastgelegd wordt afwijzen. Ze wijzen ook iedereen af die ergens afspraken over wil maken. Ook die mensen kunnen in de praktijk het slachtoffer zijn van regels. Niet de relatie tussen broeders en zusters, maar de regel staat centraal. ...
Rituelen in de godsdienst
Wie het verschil wil zien tussen het christelijk geloof en andere godsdiensten, moet maar eens kijken naar de functie van de rituelen in de verschillende godsdiensten. Zelfs de kleinste afwijking van een bepaald ritueel wordt direct gezien als heiligschennis.
lets dichter bij huis: Luther stond enorme angsten uit dat hij bij de mis één kleine handeling of één klein woord verkeerd zou doen. Die angst beheerste zijn hele denken zozeer dat hij aan de werkelijke betekenis van het offer van Christus voor zijn leven niet meer toekwam.
Wrijving tussen de generaties
We zien het spanningsveld over regels en afspraken terugkomen in de omgang tussen ouderen en jongeren.
In zijn prekenbundel 'Waagstukken' (KokIVoorhoeve, 1994) schrijft Os. J. Kranenburg over de wrijving tussen de generaties, die mede te maken kan hebben met de wijze waarop de traditie gehandhaafd wordt.
"Er moet een boodschap door de rijen ... Maar er moeten ook antwoorden komen die de jongeren niet zomaar kant en klaar van de ouderen kunnen overnemen. Daarom moeten ouders geen dag te lang tussen God en de kinderen in blijven staan. Dat is in de traditie en in de opvoeding misschien het allermoeilijkste: het ogenblik kiezen waarop je opzij moet. Opzij met je regels en je antwoorden."
Dat spanningsveld geldt overigens zeker niet alleen ouderen en jongeren.
Oe gemeente van Christus bestaat uit heel verschillende mensen. Broeders en zusters waarvan je je vaak niet voor kunt stellen dat ze allemaal lid zijn van dat ene gezin van de Heer.
Wat zou het jammer zijn als de regel van de één een belemmering vormt voor de ander. Als de regel tussen God en de mens komt te staan.
Geestelijk rijker
Misschien is dat begrip van die 'geplande variatie' in de kerk zo gek nog niet. We spreken af dat we op een bepaalde manier zullen handelen, maar tegelijk bedenken we dat er uitzonderingen zijn. Oe 'variatie' is het feit dat het soms anders gaat. Het 'geplande' wijst niet persé op een van tevoren bedacht plan. Daar gaat erom dat je weet waarom je iets op een bepaalde manier doet, dat het soms ook anders kan en waarom je dan andere keuzen maakt. Dat wil in het christelijk geloof zeggen dat je je handelen altijd laat leiden door de relatie tot God. Sta ik met mijn regels God in de weg of dien ik de verbreiding van het Koninkrijk? We zijn niet eindeloos op een menselijke manier bezig met het dichten van de mazen in het net, maar we laten ook een weg open. Dat zou eigenlijk best een goede oefening voor onszelf kunnen zijn. Je mag best afspraken maken: over de liturgie, over de liederen die we zingen, over de omgang met elkaar, over de inhoud van de catechisatie. Om een voorbeeld te noemen: een liturgie mag geen keurslijf worden, waar we nooit van af kunnen wijken. Oe ontmoeting met christenen uit andere landen laat ons zien hoe verrijkend hun eredienst voor ons kan zijn. Oe dienst verloopt anders, maar we worden er geestelijk vaak rijker van. Daar gaat het toch ook om?
Een oud verhaal
Is dit niet een oud verhaal wat we al lang weten? Ja, maar het komt steeds weer terug. En wat betekent dit nu voor de praktijk? Dat laat ik (bewust) open .... Maar is dit toch niet alleen maar een horizontaal en intermenselijk verhaal? Nee, zo is het toch niet bedoeld. We laten op deze manier misschien ook eerder een weg naar en van Boven open. Het christelijk geloof kent wel regels, maar centraal staat de relatie.