Voor de koorleider, ... een nieuwe meledievoor de Apostolische Geloofsbelijdenis (3)
1995-01-13
Inleiding- Jaargang 39
- nummer 1
In vorige afleveringen van Opbouw trof u de Apostolische Geloofsbelijdenis aan op een nieuwe melodie.
Eerst met pianobegeleiding. Daarna als orgelzetting. In dit nummer wil ik graag iets vertellen over het ontstaan ervan en, voor belangstellenden, iets over het aanleren van de melodie. De melodie is bij dit artikel als losse zangpartij afgedrukt.
In de Nederlands Gereformeerde Kerk in Heerenveen wordt de Apostolische Geloofsbelijdenis afwisselend gelezen en gezongen. Bij het zingen werd tot voor kort gebruik gemaakt van de melodie en harmonisatie van Paul Chr. van Westering. De laatste maanden belijden we ons geloof echter op nieuwe wijze.
Waarom? Omdat ik graag zelf eens een poging wilde doen om een melodie te schrijven die zich m.i. meer zou voegen naar de tekst. Onze gemeente bleek bereid om mijn schrijfpoging te oefenen en de nieuwe melodie bleek zingbaar.
Hoewel het leerproces in Heerenveen nog niet geheel is afgerond lijkt het toch het verantwoord ook andere (zanglustige) gemeentes in staat te stellen de nieuwe melodie te oefenen en te keuren.
Daar is wel een voorzanger(es) bij nodig.
Of liever nog een koorleider die de melodie eerst aan een kleine groep leert en daarna (m.b.v. de zang roep) aan de gemeente. In Heerenveen heeft de gemeente de melodie ook op die manier geleerd en wel (in "ruwbouw") op drie achtereenvolgende zondagen, zo'n 10 minuten per keer.
Vanwege de lengte zal de gemeente waarschijnlijk nog wel eens 'op herhaling moeten'.
Hoe lang het aanleren in het algemeen zal duren is moeilijk te zeggen. Het gaat in elk geval niet vanzelf!
Welke bezwaren heb ik tegen de melodie van Van Westering?
A. De melodie van Van Westering is m.i. vrij saai en vermoeiend door het veelvuldig gebruiken van gelijke notenwaarden.
B. In de tweede helft van de melodie is het niet duidelijk waar precies de adempauzes liggen.
C. De melodie staat in de toonsoort 0 groot. De grondtoon ligt laag.
Elk nieuw tekstdeel 'landt' op de lage 0, waarna men weer omhoog moet.
Die herhaling is vermoeiend.
D. Verder ondersteunt de muziek de tekst ritmisch wèl (tekstaccenten komen overeen met melodieaccenten, tekstdelen komen overeen met muzikale zinnen) maar melodisch nauwelijks. En dat zou wel mogelijk moeten zijn omdat het hier niet om een (berijmde) couplettekst gaat waarbij de inhoud per couplet totaal kan verschillen terwijl de melodie gelijk blijft, maar om een lange tekst met een doorgecomponeerde melodie.
Wanneer de melodie van Van Westering vlot (en licht) gezongen wordt - zoals Van Westering zelf aangeeft - vallen de genoemde bezwaren het minst op.
Aandachtspunten bij het schrijven van een nieuwe melodie.
1. Vocaal schrijven, d.w.z. dat er geen melodische wendingen zijn die eigenlijk alleen instrumentaal uitvoerbaar zijn.
2. Ondanks afwezigheid van een dichterlijke structuur (de zinnen zijn ongelijk van lengte, er is geen speciale ritmische opbouw enz.) en ondanks de lengte van de tekst toch proberen muzikaal een eenheid te bereiken.
3a.De muziek zo veel mogelijk een eenheid laten vormen met de tekst, ritmisch, melodisch en harmonisch.
3b.Aandachtspunt daarbij is dat de muziek ritmisch en melodisch wat beweeglijker wordt dan voorheen: de muziek mag m.i. een wat grotere appèlwaarde hebben dan voorheen om de tekst daarmee te dienen.
Toelichting
Nu volgt een toelichting op enkele zojuist genoemde aandachtspunten. Notenliefhebbers kunnen de nu volgende tekst lezen met èèn oog op de afgedrukte melodie.
Punt 1 hierboven hoef ik m.i. niet toe te lichten. Oordeelt u, met of zonder hulp van de koorleider, zelf.
Punt 2 heb ik willen bereiken door de lange tekst muzikaal in blokken te verdelen: A-B-C-D-A'-SLOT: A (begin tot Here). B (die ontvangen is tot Maria), C (die geleden heeft tot nedergedaald ter helle) D (ten derden dage tot en de doden), A' (Ik geloof in de heilige Geest tot een eeuwig leven), SLOT (2 keer Amen). De genoemde blokken verschillen van elkaar maar vormen toch ook (in mijn oren) een muzikale eenheid vanwege de toonsoorten en het toonmateriaal. Punt 3a is in de nieuwe melodie als volgt uitgewerkt:
-Ik geloof als melodisch stijgende sprong (bent u, lezer, het daar mee eens?);
- Vader op de grondtoon F, 2 tonen op gelijke hoogte, zeer stabiel; de begeleiding 'rust' hoofdzakelijk op een liggenblijvende F (orgelpunt);
- schepper v. hemel/aarde melodische lijn laag-hoog-Iaag: omvattend;
- ik geloof (in Vader, Zoon, HG, kerk: herhaald beginmotief);
- enig geboren è: melodisch en ritmisch accent;
- die ontvangen is enz.uitbreidende tekst: 'onderschikking' en dus melodisch lager;
- die geleden heeft van F majeur naar D mineur, met 'slaande', herhaalde bastonen en schrijnend begeleidend accoord;
- opgestaan terug naar F groot, plotselinge sprong;
- opgevaren geleidelijk stijgend;
- zittend dalend naar de grondtoon;
- vanwaar Hij komen zal in de begeleiding wisselen verschillende accoorden elkaar af als illustratie van de steeds veranderende aardse situaties; daar doorheen klinkt de melodie op èèn toon om de zekere, vanuit één punt komende, gerichte nadering aan te geven;
de gemeenschap der h. de opeenvolgende drieklank-tonen F-A-C vormen een harmonisch geheel;
- wederopstanding des vl. opstaand;
- eeuwig leven accent en lang.
Punt 3b heb ik geprobeerd te realiseren door: _ verschillende notenwaarden te gebruiken: zestienden, achtsten, kwarten en halven; _ de toonsoort F te kiezen, zodat er om de grondtoon heen gezongen kan worden: de grondtoon of tonica is een centrale toon die nu zowel van boven als van beneden bereikt kan worden; _ de blokken A-B-C-D-A'-SLOT van karakter te laten verschillen, waardoor men 'aan het werk blijft' tijdens het zingen: nieuwe tekstdelen (b.v. na lijden en dood de opstanding) vragen een om een nieuw zangreactie; - de begeleiding per blok te variëren, waardoor het zingen wordt gestimuleerd.
Mogelijke ademhalingsmomenten zijn in de zangpartij aangegeven.
Over de tekst De tekst (uit de HC) is op twee punten na ongewijzigd. In de zin .....één heilige, algemene Christelijke kerk" is door mij 'kerk' met een kleine letter geschreven omdat ik er moeite mee heb de Heer en de kerk met dezelfde respect afdwingende hoofdletter te laten beginnen. De gemeenschap der heiligen, als uitleg van het begrip 'kerk', schrijven we ook niet met hoofdletters.
(Natuurlijk: de kerk is Gods werk, maar dan mogen we alles in de schepping wel met een hoofdletter schrijven. Misschien is er een Opbouwlezer die de bedoeling van de kerk-met-een-hoofdletter nog eens uit de doeken wil doen.) Verder is er aan de geloofsbelijdenis een herhaald 'Amen' toegevoegd.
En dan nu voor de koorleider
Het instuderen van de nieuwe melodie verloopt het beste via voor- en nazingen, eventueel met behulp van een instrument. De uitvoering bij voorkeur als volgt: melodie-instrument + gemeentezang: melodie, de begeleiding op piano of (andere zetting) orgel. De pianobegeleiding bevat zelf de melodie niet! De orgelzetting wel. Pas als de melodie goed gekend wordt kan de zang eventueel alleen met piano begeleid worden.
Waarschijnlijk is het het beste om altijd een melodie-instrument mee te laten spelen. Dat maakt het zingen aantrekkelijker en stimuleert eventuele instrumentalisten. Een niet transponerend instrument (dwarsfluit, viool) kan meespelen met de zangpartij in F. Voor bes-instrumenten (klarinet, trompet) kunt u een getransponeerde stem (in G) bij mij bestellen.
N.B. 1: De pianobegeleiding kan niet of alleen met (pedaal-)aanpassingen op orgel gespeeld worden. Toch heb ik deze begeleiding het eerst willen publiceren omdat die m.i. het meest een eenheid vormt met de melodiestem.
N.B. 2: Bij het aanleren van de melodie aan de gemeente van Heerenveen is gebleken dat èèn melodische wending in de loop van het aanleerproces extra aandacht verdient, dat is de overgang bes-a boven Christelijke kerk. De gemeente wil bij kerk naar boven, van bes naar c. En ik wil bij kerk naar beneden, van bes naar a. Als een groep zangers een melodiedeel steeds anders wil zingen dan genoteerd, dan heeft de melodieschrijver op dat punt hoogstwaarschijnlijk de 'natuur'-wetten van de melodieleer overschreden. Toch houd ik nog even m'n poot stijf, want ik zie de kerk hier (althans melodisch) nog niet omhoog gaan. Ik had die hogere toon willen bewaren voor de gemeenschap der heiligen. Twee keer die toptoon achter elkaar ontneemt hem de bijzonderheid. (Overigens is het wel opmerkelijk dat de gemeente nou net zingend moeite heeft met mijn koppige kleine k.) N.B. 3: Neem het tempo bij het aanleren (maar ook later!) niet te hoog!!! De rustige beweging aan het begin geeft daar misschien aanleiding toe, maar de gemeente komt absoluut in de problemen! De koorleider, organist of pianist moet voor de inzet zich eerst snel een voorstelling maken van het tempo. Ijkpunt voor het juiste tempo is mogelijk" .. ten derden dage wederom opgestaan .."
Tenslotte
Het credo is al heel lang gezongen door met name kerkkoren. (Denk aan alle oude kerkmuziek).
De tekst leent zich eigenlijk niet echt voor gemeentezang. Een coupletlied ligt veel meer voor de hand.
Het gezamenlijk uitspreken (zoals vaak gebeurt bij begrafenissen) heeft m.i. grote waarde, ook al begint de tekst dan ook met: ,.Ik .. ". Alle Ikken mogen gehoord worden.
Mooi klinkt het gezamenlijk uitspreken niet. Vandaar opnieuw een poging om het gezamenlijk spreken te vervangen door zingen. Of deze nieuwe melodie gewaardeerd zal worden is de vraag.
Elke gemeente die zich de moeite van het instuderen getroost moet zelf vaststellen of het credo in deze vorm aan z'n doel, het (opnieuw) gezamenlijk met hart, ziel en verstand belijden van het geloof, beantwoordt.
Beide in vorige nummers van Opbouw afgedrukte zettingen en de losse melodiepartij mogen vrij worden gekopieerd.
Wie een getransponeerde versie van de melodiestem wil hebben voor een bes-instrument kan er èèn bij mij bestellen. Ook voor vragen of opmerkingen kunt u schrijven of bellen naar onderstaand adres.
Ik hoop de Schepper, alle 'gemeentezangers' en begeleiders daarvan hiermee een dienst te hebben bewezen.
Heerenveen, 3 september 1994
Jan KW. Luth, Eendenkooi 21, 8446RA Heerenveen, 05130-23180