Flirt met de vijand
1995-02-24
Kort geleden verscheen bij drukkerij Van Oorschot in Amsterdam een uiterst leesbaar boekje over professionele hulp bij zelfmoord. 'Als de dood voor het leven' is geschreven door vijf geleerde, maar nu vooral bezorgde mannen, naar aanleiding van de inmiddels beruchte zaak-Chabot. De auteurs kozen voor de term zelfmoord in plaats van het verhullende zelfdoding otsuïcide. Die keuze zet de toon van hun boekje. De schrijvers hebben besloten de dingen bij hun naam te noemen. Ze zijn verontrust en bij tijden ook verbolgen en verontwaardigd.- Jaargang 39
- nummer 4
Het begon allemaal toen de Haarlemse psychiater Chabot een boekje schreef over een vrouw die hij begeleidde bij het plegen van zelfmoord.
Het Medisch Tuchtcollege boog zich over de zaak, maar uiteindelijk bepaalde de Hoge Raad, het hoogste rechtscollege in Nederland, dat professionele hulp bij zelfmoord onder bepaalde omstandigheden mag. Dat betekende dat er iets veranderde in de toch al onorthodoxe euthanasie-praktijk in Nederland. Zolang een arts zich administratief aan de regels houdt, mag hij mensen op hun verzoek aan een zachte dood helpen, ook als ze niet lichamelijk ziek zijn. De auteurs van 'Als de dood voor het leven', die zich overigens geen van allen als christen presenteren, zijn er eensgezind van overtuigd .....dat er een grens was overschreden. Dat de 'vooruitgang' te ver vooruit was. Dat zij misschien zelfs wel onaanvaardbaar ver vooruit was en achteruit moest. ....
Maakbare dood
Filosoof Hans Achterhuis maakt in zijn bijdrage korte metten met de opvatting dat euthanasie en hulp bij zelfmoord van alle tijden is. Hij voert aan dat artsen tot aan de zeventiende eeuw nooit aanwezig waren bij het sterfbed van hun patiënten. Als ze de dood zagen naderen, trokken ze zich terug; hun rol was uitgespeeld.
Achterhuis signaleert dat pas in onze technologische tijd pogingen worden gedaan om de dood van zijn wrede mysterie te ontdoen. In onze tijd is de dood, zoals alles, 'maakbaar' geworden.
De dood wordt zelfs aangeprezen als een milde oplossing voor mensen die ongelukkig zijn. Achterhuis haalt fel uit naar de samenleving: ..Als, zoals Chabot suggereert, er inderdaad veel oude maar nog kerngezonde mensen bestaan die eenvoudigweg klaar zijn met het leven, zegt dat dan niet veel over onze maatschappij met haar nadruk op jeugd en snelheid? En moeten artsen dit maatschappelijke probleem echt oplossen door een deskundige diagnose af te geven over de gefundeerdheid van eenzaamheid en levensmoeheid?"
Theoloog en filosoof Johan Goud haalt zich ongetwijfeld de woede van velen op de hals door een parallel te trekken met de gruwelijke euthanasiepraktijken van de nazi's. Dat lijkt een flauwe poging om onzakelijke emoties te mobiliseren, maar is het niet. Goud voert aan dat de basis voor de nazipraktijken een halve eeuw daarvóór werd gelegd in een sfeer van optimisme en welgemeende naastenliefde, een sfeer die verdacht veel lijkt op die van nu. Hij signaleert bovendien dat het voor een mens onmogelijk is echt autonoom te kiezen, omdat diezelfde mens altijd wordt beïnvloed door wat de meute normaal vindt.
Intussen groeit die alom gekoesterde autonomie uit tot een ideologie ... Over de treurige realiteit van zelfmoord komt dan een ideologisch raster te liggen, dat louter geruststellende feiten doorlaat, de zachtheid en de menselijkheid van dit sterven, de bevestiging van de vrijheid, moed of zelfs de heroïek van de suïcidant." De werkelijkheid van wanhoop, zelfbedrog en eenzaamheid blijven verborgen, aldus Goud, evenals de pijn en de vragen bij familie en vrienden.
Obsceen
'Als de dood voor het leven' is een scherp boekje geworden. Een boekje met stekelige vragen en observaties en een vleugje venijn. Schrijver Willem Jan Otten nagelt bijvoorbeeld het NCRV-programma 'Op Leven en Dood' aan het schavot.
..Het was iets nieuws en het was obsceen.
Mannen en vrouwen die onmiskenbaar opgewonden raakten omdat ze mochten zeggen dat baby B minder levensvatbaar was dan baby A. Die van de NCRV en van elkaar toestemming hadden gekregen om vonnissen uit te spreken, oordelen te vellen, knoppen in te drukken, kortom, even op de plaats van God mochten gaan zitten. (...) zonder enige overdrijving kunnen we spreken van een cultus van de zelfbeschikking."
Ik geef het toe: ik houd van die scherpe woorden. Want een mens hoort geen vriendjes te worden met de dood. De dood staat haaks op het leven en op de bedoeling van God Zelf.
De Hoge Raad, het hoogste rechtscollege in ons beschaafde land, is het toonbeeld van de volwassen, geseculariseerde mens die in zijn zelfbeschikking gelooft en de dood omarmt als milde oplossing. En recht tegenover dat hoge Hollandse rechtscollege staat Jezus, die met de menselijke autonomie de vloer aanveegt. Hij heeft de laatste vijand recht in de ogen gekeken en daar niets milds ontdekt. Hij zag de depressie en de angst en het uitzichtloze lijden; Hij heeft Zich schrapgezet en de steen van het grafgerold.