Kleine Utrechtse kerkgeschiedenis
1995-03-24
Kleine Utrechtse kerkgeschiedenis- Jaargang 39
- nummer 6
Wim Smit: Kleine Utrechtse kerkgeschiedenis;' Vereniging (1894) en Vrijmaking (1945) in Vogelvlucht en twaalf eeuwen, die er in Utrecht aan vooraf gingen; 100blz., met illustraties en bijlagen.
Te bestellen door f 19,50 (incl. verzendkosten) over te maken op postbank 561602 t.n.v. W. Smit te Hilversum, waarna bezorging/toezending volgt.
De auteur zond ons dit boekje met het verzoek het zo spoedig mogelijk te bespreken.
Hierbij onze recensie. Laat ik beginnen met te zeggen, dat ik het een bijzonder interessant geschrift vind.
Natuurlijk spreekt het feit, dat ik zelf een Utrechtse jongen ben een woordje mee.
Ik kom in deze historiebeschrijving een stuk van mijn eigen levensgeschiedenis tegen.
Maar dat is niet doorslaggevend. De manier waarop Drs. Smit veel gedenkwaardige dingen en gebeurtenissen beschrijft is zo boeiend, dat je blijft lezen.
Eerst komen de Afscheiding en de Doleantie binnen het blikveld." In 1894 vond in Utrecht 'de vereniging' plaats.
"De getalsverhoudingen lagen wat scheef: tegen 700 Afgescheidenen waren er tien maal zoveel Dolerenden.
Voortaan waren er drie gereformeerde predikanten: Ds. M. van Minnen en de beide dolerende dominees" (p. 11). In 1887 waren nl. twee predikanten, Ds. H. Hoekstra en Ds. G. Ringnaida, met de Doleantie meegegaan. En nog in datzelfde jaar werd de Oosterkerk aan de Maliebaan, vooral bekend vanwege de synodevergaderingen in oorlogstijd, gebouwd. Niet alle chr. gereformeerden gingen met de Vereniging mee. Er bleef een chr. geref. kerk bestaan. Het gereformeerde kerkelijke leven kwam snel tot ontwikkeling. De Begijnekerk, het gebouw van de Afgescheidenen, bleef in gebruik. Na de Oosterkerk verrezen de Westerkerk (1891),de Noorderkerk (1923)en de Zuiderkerk (1925).Tevens werden een vierde en vijfde predikant beroepen. Als jongen kerkten we aanvankelijk in de Begijnekerk, maar toen die werd afgestoten, gingen we naar de in 1937gebouwde Tuindorpkerk. Daar was Ds. R.E. van Arkel onze wijkpredikant.
Hij ws een befaamd kanselredenaar en een bijzondere heer in het verkeer.
In de oorlogsjaren gingen we bij hem ter katechisatie. Maar dat stelde niet veel voor. Zijn gezondheid vertoonde toen al een bepaalde neergang.
Toch hadden wij veel eerbied voor hem.
Ook willen wij vooral Ds. P.Ch. van der Vliet noemen. Hij trok ook in de avonddienst veel jeugd. In die tijd duurde een kerkdienst vrij lang, maar Van der Vliet wist kort en krachtig te preken.
Drs. Smit gaat nader in op het ontstaan van de kerken in Hersteld Verband in 1926.Hij konkludeert: "Met de leer van Geelkerken was in Assen kort en goed afgerekend, maar mèt het badwater, de twijfel aan de "zintuiglijke waarneembaarheid van de slang", zijn toen ook heel wat kinderen weggegooid, die door en door gereformeerd waren en dat ook wilden blijven" (p. 18). Ik ben het hierin met de schrijver eens. Eigenlijk was de beslissing al gevallen voordat de synode begon. Toen Geelkerken beloofde de hem voorgelegde verklaring te ondertekenen, maar als voorwaarde stelde, dat er expliciet een diskussie over het Schriftgezag zou plaatsvinden, ging de synode daarop niet in. Het klimaat was verziekt. En dan is het: buigen of barsten.
In Utrecht is de kerk in Hersteld Verband niet uitgegroeid tot een grote gemeente.
In mei 1946 ging ze op in de Hervormde Kerk.
Smit geeft uitvoerige aandacht aan de kerkelijke ontwikkeling, die voorafging aan de Vrijmaking. Aan gangbare meningen werd prioriteit verleend. Ondanks alle fouten, die Prof.Dr. K. Schilder maakte, kwam hij in een eerlijke strijd op voor het unieke gezag van Gods Woord. De strijd ging aan Utrecht niet voorbij, hoewel het daar pas in augustus 1945tot vrijmaking kwam na de schorsing van de predikanten C. Veenhof en M. de Goede. Voordien had de kerke raad aan br. Jac.G. van Oord (ouderling) opgedragen zich van alle ambtelijke werkzaamheden te onthouden.
We noemden de naam van Ds. Veenhof.
Hij vervulde in april 1941de vacature, die ontstaan was door het overlijden van Dr. H. Kaajan. In datzelfde jaar bezette Ds. De Goede de zesde en Ds. R.J. van der Meulen de zevende predikantsplaats.
Veenhof had niet op tal gestaan met Ds. E.Th. van den Born uit Heemstede zoals Wim Smit abusievelijk vermeldt, maar met Ds. J.B. van der Sijs uit Amsterdam-West. Vóór hem was Ds. Van den Born beroepen geweest, maar die bedankte.
In de veertiger jaren beleefde gereformeerd Utrecht een enorme opbloei.
Vooral Ds. Veenhof trok veel volk. Zijn prediking inspireerde velen tot een vast vertrouwen op Gods rijke beloften. Terecht schrijft de auteur: .Veenhof was een zeer geliefde prediker. Jong en oud hoorde en zag, dat hij het preken een feest vond. Die feestelijke stemming maakte zich ook meester van zijn hoorders"
(p. 58).
Veenhof heeft via zijn 'Verklaring' getracht de eenheid in Utrecht te bewaren en zo in het land te herstellen. Het is mislukt. Hij distantieerde zich later van genoemde verklaring, omdat de synode die verklaring wèl aanvaardde, maar mèt een toevoeging waardoor naar het woord van Ds. De Goede de verklaring was 'ontmand'.
In de periode, die hieraan voorafging, was tot een zgn. 'Godsvrede' besloten.
Maar die vrede werd in 1944 doorkruist.
Er waren twee vacatures ontstaan, een door het overlijden van Ds. Van Arkel en een door het vertrek van Ds. D. Zwart naàr Halfweg. Met 67 tegen 51 stemmen besloot de kerkeraad aleen die dominees voor een beroep in aanmerking te laten komen, die ouder waren dan 45 jaar en voor 100% instemden met de synodale besluiten. Zodoende kwamen Ds. G. Laarman uit Hilversum en Ds. H.W.H. van Arkel uit Rotterdam-Zuid naar Utrecht. Deze gegevens vermeldt drs. Smit niet. Maar ze zijn niet onbelangrijk in het kader van een juiste inschatting van de benauwende situatie waarin de bezwaarde broeders toen verkeerden.
Nadat Veenhof naar Kampen was vertrokken, omdat hij benoemd was als hoogleraar in de ambtelijke vakken, kwam de jonge Ds. H.J. Schilder zijn vacature vervullen. Een gans andere figuur aan wie Utrecht enorm wennen moest. Hij werd gewaardeerd en verguisd.
Hij ontwikkelde zich snel tot een meelevend pastor. Daardoor betreurden velen zijn vertrek toen hij in 1953geroepen werd tot het professoraat in de O.T.- vakken aan de Theol. Hogeschool te Kampen.
Zijn preken hadden een gedegen inhoud, maar waren moeilijk aan te horen.
Niet alleen Ds. Schilder, maar ook Ds. de Goede had moeite met het feit, dat Veenhof iedere maand nog één zondag in zijn oude gemeente voorging. Het volk liep naar Veenhof waar hij ook preekte. Medio 1947kwam hier een eind aan.
Wat Smit niet memoreert is, dat de kerkeraad zèlf Veenhof had verzocht één keer per maand een zondag te komen preken. Ds. Veenhof kon geen afscheid van Utrecht nemen en heeft daarom ook nooit een afscheidspreek gehouden. De kerke raad ging hiermee akkoord, maar wel onder bovengenoemde voorwaarde.
Heel wat interessante gegevens betreffende de ontwikkeling van het vrijgemaakte kerkelijke leven passeren de revue. De schrijver heeft er een orgaan voor om saillante punten naar voren te brengen.
Aan het slot van zijn boek gaat hij in kort bestek nader in op de scheuring, die in de zestiger jaren in Utrecht ontstond.
Drs. Smit, zelf vrijgemaakt, schrijft over de gang van zaken op een beheerste en evenwichtige manier. Hij merkt o.a. het volgende op: "Het ging toen niet over 'de zieleslaap' of over de kerk in Breda of Rijsbergen, noch over de verhoudingen in Groningen-Zuid, maar over een verschil in inzicht in het gereformeerde leven. Waar kon ruimte voor bestaan en waarvoor niet? Domineerde de plaatselijke kerk of stond het kerkverband bovenaan?"
(p. 88).
De opdrachtgever, de vrijgemaakt gereformeerde kerkeraad van Utrecht-Centrum, wees het manuscript van Smit af, omdat het niet geeft wat de kerkeraad voor ogen staat, nl. een boekje over (de betekenis van) de Vrijmaking voor met name de jongeren. Jammer!
Wij zijn dankbaar, dat Drs. Wim Smit vervolgens zelfstandig voor de uitgave van dit fijne boekje heeft gezorgd. En wij bevelen het hartelijk aan! De kerk kent soms veel smart en zorgen, maar zal haar bestemming eens bereiken. Daarvoor staat Christus als de Koning van de kerk garant!
Enschede, O. Mooiweer