... hoe de oorlog is verdwenen ... (1)
1995-04-07
'Dans der demonen' luidde ooit de titel van een boek van de journalist Philip Gibbs. Terecht: als zoveel samengebalde haat en verschrikking tot ontlading komen, dan heb je te maken met 'eigen werken des satans '. Oorlog is mensenwerk. maar nooit dat al/een.- Jaargang 39
- nummer 7
Ondanks alle beeld- en geluidsmateriaal is het niet eenvoudig mensen van nu te laten invoelen, hoe diep oorlog, bezetting en bevrijding insneden in het leven van wie het meemaakten.
Op hun beurt waren die mensen ook door iets onvoorstelbaars overrompeld.
Nederland had in geen jaren oorlog gekend. De Grote Oorlog van '14-'18 was Nederland voorgijgegaan, behalve de deerniswekkende drommen Belgische vluchtelingen. Maar in mei '40 gebeurde dat ondenkbare.
Plotseling, gewelddadig en spectaculair: luchtlandingen, bliksem-acties.
Met als gruwelijk hoogtepunt de rookpilaren boven Rotterdam en Middelburg.
Hoe had het zover kunnen komen?
Versailles en de grote crisis
De Grote Oorlog ('14-'18) was door de Centratentüuttsland & zijn toenmalige bondgenoten) verloren. De miljoen slachtoffers en alle ellende waren - zo voelde men - vergeefs geweest.
Frankrijk, Engeland en hun bondgenoten waren winnaars, zij het op het nippertje en dankzij Amerika's hulp.
Ondanks dat vernederden zij Duitsland in het verdrag van Versailies (1919) diep. Besef van gezamenlijke schuld was er niet bij de overwinnaars. Hun rancuneuze eisen zaaiden een gigantische wrok.
Daar kwam de economische wereldcrisis van de jaren '20 overheen. Voor het verpauperde en vernederde Duitsland helemaal rampzalig. Frustratie en verbltterinq zetten zich in vele harten vast. Juist toen verscheen er - in een politiek onstabiele tijd - een beweging die beweerde op te komen voor Duitslands grootheid en eer, de NSDAP. Zij cultiveerden heel slim de wrok- en haatgevoelens die in de massa's leefden.
Zonder erg na te denken schonken velen aan deze Nazi's hun sympathie: zo gebéurde er eindelijk eens iets voor het vaderland!
Italië is een ander verhaal. Als natie worstelt het van meet af aan met de corruptie en verdeeldheid van de staatjes en vorstendommetjes, waaruit het is samengesteld. In de Grote Oorlog had het zich als bondgenoot door de latere overwinnaars laten 'kopen'.
Maar de behaalde winst viel nogal tegen, met een enorme frustratie als gevolg. Nog iets eerder dan in Duitsland ontstond zo ook daar een fascistische 1 beweging. Dromen van de grootheid van het oude Romeinse rijk verleidden de Italianen tot veroveringsavonturen in Abesinië (Ethiopië).
Daarmee vervreemdden ze zich van hun vroegere bondgenoten, en kwamen langszij het steeds meer door Nazi's beheerste Duitsland. De as Rome-Berlijn ontstond". In de Spaanse burgeroorlog ('37-'39) deden de Asmogendheden oorlogservaring op.
Van gok naar gok
Men heeft lang gemeend dat de Asleiders een monsterachtig oorlogscomplot hadden. Onderzoek leert anders.
Hitier had een sterke persoonlijke uitstraling en werd al gauw op een haast magische manier gevierd als charismatisch leider in de traditie van de oude, trotse Germaanse goden- en heldenmythen. Hij speelde zelf op die moderne mythe in. Gokker als hij was ondernam hij het ene na het andere politieke waagstuk, desnoods met gebruik van geweld. Zijn generaals raadden hem dat sterk af, maar de bluffende Führer gokte keer op keer op de slapheid van zijn tegenstanders.
En... met succes'! We moeten dan ook wel erkennen dat de machtshonger van Nazi's en fascisme samen met de slappe reactie daarop van Fransen en Engelesn de oorlog heeft ontketend.
Het moest eens misgaan
Hitler kwam een heel eind met zijn gokspel. De militaire bezetting van het Rijnland ('36), de 'Anschluss' (annexatie) van Oostenrijk, idem van grote delen van het huidige Tsjechië (beide '38). Tot hij zich verrekende met_een grenskwestie met Polen ('39). Zijn inval in Polen kostte hem de oorlogsverklaring van Frankrijk en Engeland (2/3 sept. '39).
'Blitzkrieg'
Ook nu lukte de bluf. De Fransen (met NB veruit het grootste leger van Europa) waren niet ingesteld op een aanval, de Britse marine kon niet in de Oostzee komen. Zo werd de Poolse veldtocht voor Hitier een succes. Dat arme land werd simpel opgedeeld tussen hem en de Sovjets met wie hij een pact had.
Lawine
Voorjaar '40 viel de grote klap. Hitier maakte korte metten met Denemarken en Noorwegen (apr. '40). Britse en Franse hulp baatten niet. De grote aanval (10 mei) bracht binnen zeven weken Nederland, België, Luxemburg én Frankrijk op de knieën.
En de wereld vergaapte zich er aan: bliksem-oorlog van gemotoriseerde legers samen met het moderne luchtwapen.
Er was dan wel geen TV, maar radio en bioscoop-journaals hielden heel Europa in hun ban.
Verlamd: hier viel niet tegen te vechten.
Christenen met een besef van oordeel: de apocalyps denderde onstuitbaar over je heen.
Toen waren er nog twee
Wel redden de Britten hun berooide expeditieleger en vele Fransen uit de puinhoop. Wonnen zelfs, met het laatste reserve-eskader in de lucht, de luchtslag om hun land. Maar wat konden zij alleen? En '41 werd een rampjaar.
Na aanvankelijk succes werden zij in N.-Afrika tot Egypte teruggejaagd.
Hun hulp aan de Grieken pakte ook voor dat land falikant uit.
In juni '41 besprong Hitier exbondgenoot Sovjet-Unie. Reeds begin '42 leek inname van Leningrad en Moskou, en de Kaukasus met zijn olie, onafwendbaar.
Stel u voor: op een paar neutralen na heel Europa van de Noordkaap tot in Afrika en van de Noordzee tot de Oeral in de greep van die ene macht! En dat in amper twee jaar!
Ging het leven verder?
Verbijsterd door het plotselinge geweid trachtte iedereen toch 'normaal' verder te leven. Maar het gehuil van een duikende Stuka en het staccato van een machinegeweer zijn onuitwisbaar.
En het normale leven bleek ingrijpend veranderd. Wel deed het regime zich eerst vriendelijk voor. Er waren inderdaad correcte Duitsers.
Maar al gauw bleek de aard van de nieuwe heren in maatregelen ter isolatie van de Joden. Verzet van universiteiten, en even later de februaristaking van '41 werden fors afgestraft. De knevelarij begon: je moest wél in de pas lopen, ánders ... De ondertoon van intimidatie en angst werd boventoon.
Handel en verkeer vielen drastisch terug, de economie raakte op een laag pitje. Agrarische sector, nijverheid en industrie werden alle 'gelijkgeschakeld'.
Let wel: aan oorlogsinspanning van het Nazi-bewind! Contact met ander buitenland dan het bezette werd onmogelijk.
Hoe voelt dat?
Stel u voor de grote zore-om geliefden in Oost en West, of meevechtend aan geallieerde kant: marine, koopvaardij, later lucht- en landmacht en spionnage.
Om wie in eigen land moesten vluchten, weldra onderduiken. Joden, studenten, piloten, de verzetsmensen die hen hielpen. Toen ex-militairen, spoormensen, arbeiders. De groepen werden groter en groter.
En wat denkt u van de gewetensconflicten van een burgemeester, een ambtenaar of een politieagent: blijven en proberen te redden en te remmen, óf onderduiken ... en je gezin dan?
Plotseling geweld: brandende bommenwerpers in de nacht, of remmende overvalwagens in de straten.
Kleinere (hoewel?) ergernissen: schaarste, het gehannes met bonnen en punten, onvoorstelbaar in onze krankzinnig overladen maatschappij I Maatregelen: 'spertijd', waarin je niet op straat mocht zijn. Je moest je radio inleveren. Op de verjaardag van Prins Bernhard ineens allemaal mensen met een anjer op, een woedende bezetter die daar geen raad mee weet.
Gelukkig is het land ...
Wat hebben velen in die dagen Valerius' Gedenckclanck ontdekt (in tegenstelling tot nationale en oranjeliederen niet officieel verboden). Want dat het heel lang slecht ging, wist ieder.
Prins Bernhard vertelde onlanqs"
dat hij een aanzienlijk langere oorlogsduur verwacht heeft.
En net als in de Richterentijd: naarmate de nood hoger rees, werd er meer en intenser gesmeekt aan de HERE. Kerken afgeladen, mensen tot op de preekstoel en in de paden: is er een woord van de HERE?
Moedige (voor)bidders en (s)prekers, een hart onder de riem, geloof houden, radio Oranje, het V-teken. Het oude lied kreeg nieuwe actualiteit: "Gelukkig is het land dat God de Heer beschermt als daar met moord en brand de vijand rondom zwermt; en dat men meent: hij zal 't schier overwinnen aI ... "
Die moord en brand, en dat schier alles overwinnen - dat zag je. De vraag leefde in veler harten: zóu God zich over land en volk en wereld nog willen ontfermen?
.....Wij slaan het oog, tot U omhoog die ons in angst en nood verlossen kondt tot aller stond, ja zelfs ook van de dood", - misschien is het nooit tussen hoop en vrees zo waarachtig gezongen als toen! Je wist immers heel lang niet eens OF die oorlog ooit verdwijnen zou?!
(wordt vervolgd)
Noten
1 De term fascisme is ontleend aan de rechts-nationalistische strijdgroepen. in Italië fasci Italiani genoemd.
2 Deze 'as' werd weldra 'doorgetrokken' naar Tokyo. Over het Japanse aandeel in de oorlog later meer,
3 Deze ontwikkeling is de Duitsers later opgebroken. Met zijn bezeten besef van lotsbestemming ging Hitler zelf geloven in zijn militair genie. Met als gevolg dat hij, zeker toen de kansen keerden, keer op keer de beslissingen van zijn generale staf doorkruiste, en ook de maarschalken zelf ontsloeg.
Tenslotte verloor hij alle gevoel voor de werkelijkheid.
4 NCRVNederland 1, oorlogsweekjournaal 6 maart 1995