Ook de gehandicapte mens is geschapen naar het Beeld van God
1995-04-21
Evenals vorig jaar stond ook nu de jaarvergadering van de persvereniging 'Opbouw' in het teken van christelijke hulpverlening. Vorig jaar was het woord aan kapitein J. Kor van het Leger des Heils: dit jaar betrad Prof. dr. J.G. Knol het spreekgestoelte in de Utrechtse Jeruzalemkerk.- Jaargang 39
- nummer 8
Handicap als maatschappelijk verschijnsel
In 'Opbouw' wordt momenteel een serie bijdragen geplaatst van de hand van de Asser kinderarts H. Wierenga.
Dokter Wierenga beschrijft de problematiek bij pasgeborenen die weinig levenskansen hebben. Een ander veelbesproken thema is de zorg voor mensen die aan het eind van hun leven zijn gekomen. Over beide thema's wilde Prof. Knol (emeritus-hoogleraar in de economie) het vandaag niet hebben.
"Het gaat om de concrete zorg voor gehandicapte mensen die we dagelijks ontmoeten." Maar wat is nu eigenlijk een handicap? De inleider plaatste de handicap in een.maatschappelijke context. De samenleving is bepalend voor de mate waarin mensen als gehandicapt worden gezien.
(Ter illustratie een voorbeeld: toen er nog geen leerplicht/schoolplicht was, viel het niet echt op als iemand niet kon (Ieren) lezen. Er waren immers honderdduizenden mensen die niet of nauwelijks konden lezen. Toen in Nederland de leerplicht werd ingevoerd, leerde in principe ieder kind om te lezen. Daarmee viel. opeens ook op dat er ook kinderen zijn met ernstige leesproblemen.
Zij werden vanaf toen vaak als min of meer als gehandicapt beschouwd. Ze voldeden niet aan de maatschappelijke verwachting dat iedereen boven de 7 à 8 jaar kan lezen, H.A.).
Met andere woorden: ontwikkelingen in de samenleving maken dat iemand als gehandicapt wordt gezien. De keerzijde is van deze visie is dat wij als samenleving verantwoordelijk zijn voor het gehandicapt-zijn van onze medeburgers.
Christelijke hulpverlening (1)
Prof. Knol sprak met waardering voor de zorg die door niet-christenen aan zieken en gehandicapten wordt verleend.
Daarmee raakte hij een thema dat vorig jaar ook door kapitein J. Kor aan de orde werd gesteld. Is het eigenlijk wel zinvol om van christelijke hulpverlening te spreken? Heeft die hulpverlening nog wel meerwaarde?
De spreker zag als specifiek principiële duiding van christelijke zorg het feit dat de gehandicapte wordt erkend en herkend als Beeld van God. De kern van christelijke zorg is: "Het scheppen van voorwaarden, zodat de mens kan functioneren als Beeld van God." Hij benadrukte daarbij dat de zorgvragende mens het primaat heeft: om hèm gaat het, zijn zorgvraag behoort centraal te staan.
Ontwikkelingen in de samenleving
Met het voorgaande stipte Prof. Knol belangrijke politieke ontwikkelingen aan. Er is in de gezondheidszorg veel gaande. Wat is de achtergrond van deze ontwikkelingen en hoe moeten we deze veranderingen waarderen?
Veel van deze ontwikkelingen werden door de spreker op zichzelf niet als 'fout' benoemd. Wel noemde hij mogelijke 'ontsporingen' op de langere termijn. Zo is het stimuleren van concurrentie (marktgericht denken) op zichzelf niet onjuist, maar het kan de zorgvrager (patiënt, cliënt) ook in een ondergeschikte positie tegenover de machtige zorgaanbieder brengen. Een ander thema is de wereld van het medisch onderzoek. Er wordt veel geld en tijd besteed aan mogelijkheden om ziektes en handicaps te voorkomen (preventie). Door deze ontwikkelingen kàn het gebeuren dat men een gehandicapt kind gaat zien als mislukte preventie.
Ook zou in de toekomst steeds meer aandacht in de richting van behandeling (cure) kunnen gaan ten koste van de zorg van mensen die nauwelijks behandelbaar zijn (care: denk aan verzorgingstehuizen en voorzieningen voor lichamelijk en verstandelijk gehandicapte mensen).
Overigens stelde Prof. Knol wel dat er in onze samenleving plaats is voor de gehandicapte; het is niet zo dat de publieke opinie hem zijn plaats ontzegt.
Geschapen naar het beeld van God
Prof. Knol noemde het wezenlijk voor een christelijke visie op de mens, dat we er vanuit gaan dat ieder mens geschapen is naar Gods beeld en gelijkenis. Dat houdt tevens in dat ieder mens beschermwaardig is. Een handicap mag dus nooit het kriterium zijn om de mens hulp te onthouden. Hij verwees in dit verband naar een rëchtzaak waarbij een kind met het syndroom van Down niet werd geopereerd omdàt het een 'mongooltje' was.
Wie zo redeneert, kijkt naar het tekort.
naar de handicap. De keerzijde van de beschermwaardigheid van het leven is dat de middelen beS'chikbaar moeten zijn. Je kunt niet tegen iemand zeggen: we vinden principiëel dat je in leven moet blijven, maar verder zoek je het maar uit.
Zijn er dan geen grenzen? Prof. Knol vertelde dat hij wel eens twijfelt, bijvoorbeeld bij verstandelijk gehandicapten die zichzelf voortdurend verminken en bij diepzwakzinnigen. Het zou kunnen g~beuren dat de zorgverlening bestaat uit het banen van deweg van de gehandicapte mens naar zijn Schepper (zie J.G. Knol in 'Opbouw', 39/6; punt 8 en 9). Echter: ondanks de twijfels in sommige situaties blijft Prof. Knol geloven dat ieder mens geschapen is naar het Beeld van God.
Dat betekent dat je hem waardeert en respekteert in zijn eigenheid.
Meer dan verzorging alleen
Prof. Knol toonde zich een sterk voorstander van het slechten van barrières tussen de samenleving en de zorg voor zieken en gehandicapten. Je kunt iemand goed verzorgen, maar zorg alleen is niet voldoende. De mens moet ook kunnen antwoorden, daar waar mogelijk verantwoordelijk zijn.
Hij noemde o.a. de volgende thema's: a) Mensen hebben recht op voldoende voorzieningen om te leren funktioneren in de samenleving. Het onderwijs neemt in dit verband een belangrijke plaats in. "Christelijke scholen (zoals reformatorische scholen, vrijgemaakt-Gereformeerde scholen) zullen het voortouw moeten nemen bij de integratie van de gehandicapte binnen het onderwijs.' , b) De gehandicapte heeft recht op toegang tot de reguliere arbeidsmarkt.
"Christelijke werkgevers zullen het voortouw moeten nemen bij het inschakelen van de gehandicapte in het arbeidsproces. De samenleving en het bedrijfsleven worden gezegend wanneer men die mogelijkheid biedt."
c) De gehandicapte heeft recht op zelfstandig wonen. "Christelijke partijen zullen het voortouw moeten nemen bij het scheppen van een woonpolitiek waarbij de gehandicapte wordt geïntegreerd in de buurt. "
Onderwijs
De bespreking spitste zich o.a. toe op de integratie van de gehandicapte binnen het onderwijs. Past de gehandicapte wel in ons reguliere onderwijssysteem?
Er zijn immers kinderen vastgelopen op de 'gewone' school en ze bleken uiteindelijk op te knappen in het Buitengewoon Onderwijs.
Prof. Knol heeft al vaak gesproken over het thema dat tijdens de jaarvergadering van de persvereniging aan de orde kwam (hij is o.a betrokken bij het werk van organisaties op het ge bied van de zorg voor gehandicapten).
De inleider had de vragen uit de onderwijswereld verwacht en bleek er niet door van zijn stuk te krijgen. "Er zijn uitzonderingen. Soms is de werkelijkheid zo weerbarstig dat ik nog niet weet hoe het moet. Maar ik capituleer niet voor het noemen van die uitzonderingen."
Het argument dat er in het onderwijs te weinig tijd is voor de individuele hulpvraag van gehandicapten bestreed de spreker met het antwoord dat daarmee allerminst wordt bewezen dat integratie niet gewenst is. Mogelijk heeft het onderwijs onvoldoende middelen gekregen om de gehandicapte in te passen in het reguliere onderwijs. Dat mag echter nooit een reden zijn om je ideaal maar te laten schieten. Je moet niet beginnen bij wat er niet kan, maar werken vanuit het uitgangspunt dat je de gehandicapte volwaardig wilt benaderen.
Beeld "an God
"Is de gehandicapte wel geschapen naar het Beeld van God? Komt in zijn verschijning niet juist de gebrokenheid schrijnend naar voren?" Prof. Knol benadrukte dat je niet naar de gehandicapte moet wijzen als hét voorbeeld van de gebrokenheid van de schepping.
Iedere christen zal tot de overtuiging komen dat die gebrokenheid ook in hemzelf zit, al zie je dat van de buitenkant vaak niet. De handicap mag nooit het kriterium voor het al dan niet Beeld van God kunnen zijn. De mens is geschapen naar het Beeld van God, gehandicapt of niet-gehandicapt. "Ik blijf erbij - dát is mijn geloof, dat kunt u mij niet ontnemen - dat de gehandicapte is geschapen naar het Beeld van God."
Andere "ragen
Enkele vragen gingen over de ontwikkelingen in de zorg, zoals over het persoonsgebonden budget. Dit systeem houdt in dat de cliënt/patiënt gedeeltelijk zelf 'zijn voorzieningen kan kopen'. Hij kan dus bepalen hoe het geld wordt uitgegeven; bijv. aan thuiszorg, aan voorzieningen binnen een instelling enz. Prof. Knol noemde het model als zodanig goed, al zal de praktijk lastiger zijn.
Daarmee haakte de inleider aan bij enkele andere vragen. Onze tijd is de tijd van 'de markt'. Zelfs ziekenhuizen en zorginstellingen gaan de markt op.
Is dat wel een goede ontwikkeling?
Mensen verwachten van een econoom dat hij de markt zal verheerlijken. Prof. Knol bleek vanuit zijn principes andere argumenten naar voren te brengen.
Op zichzelf is het goed als de markt op bepaalde momenten 'meespeelt', maar je kunt de gezondheidszorg nooit alleen op het marktmechanisme laten draaien. Markt kan namelijk gedefiniëerd worden als de 'koopkrachtige vraag'. Eén van de risiko's is dat de rijken de voorzieningen kunnen kopen en de armen niet. Je krijgt dan dus een tweedeling in de gezondheidszorg.
Als ander knelpunt noemde Prof.Knol het feit dat de zorg dreigt te bewijken onder de last van het financieringstekort.
Omdat de overheid moet bezuinigen, moet (ook) het budget van de gezondheidszorg omlaag. Het geld dat beschikbaar is wordt dan niet meer bepaald door de zorg die iemand nodig heeft. (Het gevolg kan dus zijn dat er voor een groeiende groep verzorgingsbehoeftige mensen minder geld beschikbaar is: meer vraag en minder aanbod, H.A.).
Tenslotte
De weergave van lezing door Prof. dr. J.G. Knol in dit nummer van 'Opbouw' is beperkt. De tekst van het referaat wordt over enige tijd volledig geplaatst in ons blad. Dit verslag van het ochtendgedeelte van de jaarvergadering is dan ook slechts een 'opwarmer' voor datgene wat nog komen gaat. Het verslag van de diskussie is eveneens verre van volledig; het vormt slechts een impressie van een aantal zaken die aan de orde werden gesteld.
Duidelijk was dat de inhoud van de lezing de aanwezigen geïnspireerd heeft om verder na te denken over de zorg voor gehandicapten in onze samenleving.
"Als mens ben je Beeld van God", stelde Prof. Knol. Dat kan geen vrijblijvende uitspraak zijn ....