'... hoe de oorlog is verdwenen ... '
1995-05-05
Op zondag 7 december 1941 kwamen de Verenigde Staten van Amerika met een enorme smak in de oorlog terecht. Japan zag nl. kans, met een overrompelingsaánval op de marinebasis van Pearl Harbor op Oahu (Hawaii-eilanden) de Amerikaanse slagvloot zo goed als te vernietigen. Enkele dagen later verklaarde Hit/er de VS de oorlog.- Jaargang 39
- nummer 9
Deze datum markeert een omslagpunt in de nu wereld-omspannende oorlog.
De As-mogendheden zouden op niet te lange termijn beslissend moeten winnen, en bereiken dat hun tegenstanders zich bij de ontstane situatie neerlegden.
Lukte hun dat niet, dan zouden ze op de lange duur tegen het potentieel van de nu tegen hen verenigde grootmachten niet opgewasssen zijn.
Kentering
Maar begin '42 haperde er nog weinig aan hun succes. Ondanks Russische tegenaanvallen leek de Nazioorlogsmachine die zomer onstuitbaar door te walsen, nu naar de olievelden van de Kaukasus. Op de flank van die operatie wenste Hitier Stalingrad aan de Wolga als steunpunt.
In N-Afrika boekten intussen de Engelsen hun eerste grote succes, bij EI Alamein. De As-troepen konden het initiatief niet herwinnen, en werden gaandeweg teruggedreven naar Tunis.
Een derde slag'veld' was de Atlantische Oceaan, de levensader tussen de Amerikaanse zware industrie en Engeland als springplank tegen Nazi-Europa. Het Duitse onderzeebootwapen was een rampzalige tol gaan eisen van de vitale geallieerde scheepvaart. Moeizaam boekten de bondgenoten in '42 technisch en tactisch de eerste successen tegen deze gevreesde tegenstander. Ook begonnen nieuwe vrachtschepen, in de VS aan de lopende band gebouwd (zgn.
Liberty- en Victory-schepen) de scheepsverliezen goed te maken.
Stalingrad en Koersk
Ergens in de late nazomer van '42 maakten de Duitsers zich meester van de puinhoop Stalingrad. Het was een Pyrrhus-overwinning. De Duitse aanvoerlijnen waren te lang, de legers uitgeput. Terwijl de Russen uit hun Siberische fabrieken stromen van nieuwe wapens haalden, en die bemanden met honderdduizenden verse soldaten. Fanatiek verbood de Führer zijn leger aan de Wolga elke terugtocht of uitbraak. Zo viel het reddeloos ten prooi aan de Russische tangaanval en de Russische winter.
Maar Hitier gaf niet op. Zomer '43 dacht hij bij Koersk het initiatief terug te winnen. Maar de Russen kenden zijn plannen en overklasten hun vijand. Deze grootste tankslag van de geschiedenis werd zo opnieuw een Duitse nederlaag. De schaal van de gevechte:1 in Rusland blijkt uit een paar getallen van deze slag: aan elk van beide zijden waren meer dan een miljoen man in aktie, en de Russen bereikten concentraties van 260 kanonnen per kilometer frontbreedte.
Wát ook van de Sovjets gezegd kan worden, - niet dat ze niet veruit de zwaarste last in de landoorlog hebben gedragen.
Er was nog een lange weg te gaan, maar hun overwicht aan het oostfront waren de Duitsers kwijt.
Sicilië en Italië
Ookde westelijke bondgenoten zaten echter niet stil. Churchill had president Roosevelt overgehaald, voorrang te geven aan het Europese oorlogstoneel.
Reeds nov. '42 landden Amerikanen en Britten bij Algiers. De Duitsers in N-Afrika, nu in de klem geraakt tussen aanvallers uit West èn Oost, gaven hun laatste bruggehoofd Tunis op.
Aansluitend waagden de Amerikanen en Britten de sprong naar Sicilië, en vervolgens naar het Italiaanse vasteland.
Dat betekende het einde van Mussolini en diens bewind, en van Italië als As-mogendheid.
De herovering van de laars van Italië werd echter door de terugtrekkende Duitsers voor de geallieerden tot een slijtageslag gemaakt. Pas daags voor de invasie in Normandië viel Rome.
Normandië
Bracht '43 nog niet een echt 'tweede front' in W-Europa, de voorbereidingen voor die operatie waren in volle gang.
Eindelijk, 6 juni 1944, landden Britten en Amerikanen in Normandië. Het was de grootste gecombineerde operatie ooit uitqevoerd". Voorafgegaan door parachutisten-eenheden tegen speciale doelen en marine-eenheden tegen de kustverdediging. Zelfs voorzien van eigen drijvende kunstmatige havens voor de aanvoer.
Mede dankzij misleiding van de Duitse legertop slaagde de verovering van een geallieerd bruggehoofd. Het duurde lang, eer de Anglo-Amerikanen met eenheden vrije Fransen uit dit bruggehoofd konden breken (eind juli), maar toen ging het snel. Parijs en Brussel werden bevrijd, en begin september was de stad Antwerpen (niet de haven!) in Britse handen terwijl de populaire Amerikaanse generaal Patton door het Franse land stoof richting Metz.
De verwachtingen in bezet Europa raakten nu hoog gespannen. Rond 'dolle dinsdag' trokken vele Duitsers hals over kop weg richting Heimat. De Duitse ineenstorting leek op handen, en de wildste geruchten deden de ronde.
Oorlog bij huis
Dicht bij huis was het geweld van de bezetter na juni '40 geleidelijk toegenomen.
Logisch: met steeds meer eigen mannen onder de wapens moesten de Duitsers vervangende arbeidskrachten vinden, dwangarbeiders dus.
Het onder de duim houden van de groeiende groep voor hen 'gevaarlijke elementen' kostte ook mankracht en geweld. En dan hun 'liquidatie van ongewenste elementen' nog! - M.i.
gruwden velen hier van wat de Joden werd aangedaan, maar wisten toen niet hoe afschuwelijk de werkelijkheid was. - Ook tegen verzetsmensen en hun verwanten namen wreedheid en willekeur toe.
Allerlei mensen werden 'opgehaald' zoals dat met een mooi woord heette.
Zo de politieofficier die zijn geweten volgde inzake de Joden. In de paar minuten die hij kreeg om zijn spullen te pakken zette hij zich met zijn gezin neer onder de machinepistolen, en las Psalm 121. Een daad van hartgrondig geloof en belijden, die anderen een hart onder de riem stak. Dat was wel nodig ook, want de represailles (vergeldingsacties wegens geboden verzet) werden steeds harder: geen mens was zijn leven meer zeker. Gijzelaars werden gefusilleerd, huizen van betrokkenen of zelfs niet-betrokkenen opgeblazen of in brand gestoken.
Bloed en vuur
De oorlogsgevechten waren tussen '40 en '44 vrij ver van Nederland gebleven.
Met uitzondering dan van luchtgevechten met aangeschoten geallieerde bommenwerpers en enkele tragische 'vergissingsbombardementen'.
Na D-day veranderde dit drastisch.
Vooruitgeschoven eskaders vliegtuigen werden heer en meester in de lucht, en vielen non-stop Duitse verbindingen, gevechtsstellingen en fabrieken aan. Een reis met een trein met een grote vierling-mitrailleur aan zijn staast is geen pretje.
Terechtkomen in de vuurbaan van een Mosquito die een locomotief doorzeeft is een verschrikking die je bijblijft.
Ontploffende munitietreinen op het spooremplacement vormen een luguber vuurwerk. Het gehuil van vallende bommen, later ook het gefluit van aanstormende artilleriegranaten zijn een ademstokkende ellende, - áls je het kunt navertellen. Heel wat mensen konden dat niet: bekenden uit eigen buurt, school en kerk werden slachtoffer, onder wie nogal wat kinderen en voedsel verzamelende moeders.
Bovendien hielden ziekten als kinderverlamming en difterie huis onder de mensen wier weerstand door gevaar en slecht en weinig voedsel achteruitholde.
Maar ook: je vergeet nooit die bommenwerpers die laag over de kerk daverden om hun verschrikkelijk werk te doen, terwijl de dominé (je vader) het Lutherlied staande liet zingen midden in de preek!
En een paar maanden later diezelfde bommenwerpers, scherend over de daken voor de voedseldroppings in hongerend Holland.
Arnhem en de Ardennen
Bijna iedereen weet van de 'slag om Arnhem', het 'sluitstuk' van de operatie 'Market-Garden' dat op een drama uitliep en daarmee dat hele plan liet rnistukken".
Toch was het wel een bijzonder plan: één linkse knook-out tegen het Ruhrgebied had de Duitse tegenstand moeten breken. Jammer dat de bondgenoten in een roes van succes begonnen te geloven in eigen kracht. Juist daardoor werden cardinale fouten gemaakt.
In m'n Arnhemse tijd heb ik gemerkt, hoe diep de belevenissen van die beproeving de mensen van toen gestempeld hebben. Ervaring van gevaar, verwoesting,
alles-kwijt-zijn.
Oók van op-God-teruggeworpen-zijn, en van bijzondere redding en bewaring.
De spoorwegstaking ten tijde van 'Arnhem' betekende bovendien vrijwel het einde van de aanvoer van voedsel naar West-Nederland. Duizenden, meest vrouwen, oudere mannen en tieners trokken in die bittere winter op 'hongertocht'. Dat hielp iets, maar velen bezweken. Zou er straks nog iets te bevrijden vallen in uitgehongerd Holland, - zo vroegen velen zich af.
Beproeving werd het ook voor de bewoners van Limburg, en vooral Zeeland.
De haven van Antwerpen met de Schelde móest heroverd worden (aanvoer), maar was volledig geblokkeerd door het zware geschut op Walcheren, waarvan je de emplacementen nu nog in het land ziet liggen. Zeeuws-Vlaanderen kreeg zwaar te lijden. En van Westkapelle tot de Sloedam werd Walcherens ontzet een smartelijke overwinning.
Antwerpen had ook Hitiers belangstelling.
Achter zijn 'Westwall' (ook Siegfriedlinie genoemd) trok hij tegen Kerst '44 alles wat hij had samen, voor een stoot naar de Scheldestad.
Zijn bedoeling was ge geallieerde legers te splijten, en zo in een positie te komen voor onderhandelingen. Dit Ardennenoffensief mislukte uiteindelijk, maar veel scheelde het niet.
Trouwens, die Siegfriedlinie (van Limburg tot de Zwitserse grens) was niet iets om 'je was te drogen te hangen' zoals een soldatenliedje van toen wilde. Moeizaam en ten koste van grote verliezen veroverden de bondgenoten de linie. Kort daarna kwamen ze over de Rijn.
De Russen hadden zich intussen tot in de buurt van Berlijn gevochten. De bel voor de laatste ronde had geluid.
AJsofunjdroomden
In mijn eerste verhaal noemde ik lied 416 en 412 van Adriaen Valerius, de Veerse pensionaris die zo dicht bij de psalmen staat. Voor de bevrijding zelf kies ik voor het woord van Psalm 126: alsof wij droomden.
Terwijl de westelijke geallieerden naar Praag en Wenen stormden, de Russen Berlijn namen, en ze elkaar aan de Elbe in de armen vielen, waren Noord-, Oost- en Midden-Nederland bevrijd. En toen ineens was het zover: de Duitse capitulatie. Voor mij is hèt beeld van de bevrijding dat het Duitse kanon dat 400 meter achter ons huis stond die zondagmorgen achter een Canadese trekker werd weggereden.
Ik wou dat ik de lezer één ogenblik de onvoorstelbare opluchting kon laten voelen, die iedereen toen ervoer. Ondergedoken mensen ineens op straat, wildvreemden die elkaar huilend omhelsden.
Een feest dat dáágen heeft geduurd.
Verzwakte mensen hosten tot ze bijna omvielen. Want het kon weer, vlaggen mochten uit, je hoefde niet meer over je schouder te kijken, ge"enangst meer, geen geweld meer. Hele dagen stond je langs de weg, de bevrijders toe te juichen.
Sinds die zondagmorgen kan ik Psalm 124 niet met droge ogen zingen. En als ik me probeer voor te stellen de ons beloofde dag dat de Heer Jezus terug zal zijn met Zijn volkomen verlossing, moet ik altijd denken aan die dagen van toen.
Alsof wij droomden ... Niet te bevatten.
De grote verschrikking eindelijk, eindelijk VOORBIJ!
Noot van de redactie:
Een vierde artikel in deze serie zal in augustus verschijnen ter gelegenheid van de herdenking van de bevrijding van voormalig Nederlands-Indië.
Noten
1 Het plan bestaat, over enige tijd in deze reeks nog een aflevering over het 'Japanse' oorlogstoneel te laten verschijnen.
2 Heel instructief over de invasie is Stephen Badsey, D-day, Nederlandse editie Rebo Lisse 1994.Niet foutloos, maar met heel veel foto's, kaarten en documenten.
3 Het verhaal van 'Arnhem' is bij mijn weten het best en soberst verteld door Martin Middlebrook, Arnhem 1944- the Airborne BalIIe, Viking-Penguin London 1994.Met getuigenverklaringen van elk onderdeel. Ook in een Nederlandse vertaling.