'....hoe de oorlog is verdwenen...' (4)
1995-08-11
Ergens in de winter van ‘45/46 kwam er in mijn lagere schoolklas een nieuw meisje binnen. Ze was een dochter van een zendingspredikant, die vlak voor de capitulatie van Japan was bezweken in een Jappenkamp. Nu was ze met de rest van het gezin uit zulke kampen bevrijd en teruggekeerd in Nederland. Beroofd van ‘Indië’, haar vaderland: ze wist niet wat sneeuw was, en ik zie onze meester haar nog uit de droom helpen. Geteisterde, maar moedige en aardige mensen. Er was dus ook nog een heel andere oorlog geweest… - Jaargang 39
- nummer 16
Wat later, op een 27 februari, samenkomst voor de hoogste klassen in de gym-zaal. Daar kregen we het verhaal, keurig met kaarten en al: de slag in de Javazee, de ondergang van de vloot, de Jappenkampen, de slachtoffers ...
Hieronder een poging, een raamwerk te geven voor dát verhaal. Iemand die ervaring heeft met 'Indië' vult het later wel in ...
Het Japan van toen 1
Hoe kwam Japan ertoe Aziatisch wereldveroveraar te worden? Het volk van Nippon, dat nooit gekoloniseerd is geweest, had eeuwen geleefd in eigen isolement. Pas midden vorige eeuw ging het - een beetje - open. Kort daarna nam de omvang van de bevolking geweldig toe; de niet zo grote Japanse archipel kreeg gebrek aan ruimte. Expansie werd gezocht voor mensen en handel, en het land zat te springen om grondstoffen voor zijn industrie. Want technisch en militair was het op volkomen moderne leest geschoeid. Oude nijverheid was tot moderne industrie uitgegroeid. Ook had men oude militaire en zeevaarders-tradities zo knap verbonden met een modern leger en een moderne marine, dat elk van die beide een eigen, bijna onafhankelijk rijkje werd binnen het keizerrijk. Dit rijk kende geen angst voor de grote blanke mogendheden. Sinds de Japanse marine de Russische vloot vernietigd had in straat Tsoesjima en Korea bezette (1905), was het een gerespecteerde politieke macht die van de toenmalige Volkenbond zelfs het mandaat kreeg over diverse eilandengroepen in de Stille Oceaan (1920). In 1933 vestigde een Japans leger op ei- gen houtje een eigen staat in Mandsjoerije op het vasteland, en vanaf 1937 bezette Japan Chinese kuststeden. Maar het wachten was op een kans om door te dringen tot de lokkende schatten van de Europese mogendheden in Azië: Malakkai Singapore, Birma (als springplank naar Voor-Indië), Frans Indo-China (nu Vietnam, Laos en Cambodja) en vooral: 'Nederlands Oost-Indië'.
Er hoorde ook een soort ideologie bij. Japan wierp zich op als kampioen voor de gekoloniseerde volken van Azië van Brits-Indië af tot en met Australië. 'Azië voor de Aziaten' was de leus, en Nippon met zijn traditie ging aan de leiding. Of die arme 'onderworpenen' dáár op zaten te wachten vroeg niemand ...
De kans
kwam toen Frankrijk en Nederland het hoofd moesten buigen voor de Nazi's (1940) terwijl de Britten in Europa de handen meer dan vol hadden. - Hier is te zien hoe de dingen wereldwijd samenhangen, zo u wilt: het domino-effect.
Als de gebeurtenissen in West-Europa voorjaar '40 anders waren uit gepakt, had Japan de sprong naar Pearl Harbor wellicht nooit gewaagd ... Hoe dit ook zij, slechts één macht stond het Japanse streven nu nog in de weg, nl. de Verenigde Staten. Als het mogelijk was dat machtige land een behoorlijke tijd in het gebied van de Stille Oceaan uit te schakelen, moesten Japans idealen te verwezenlijken zijn.
Kaart
Eigenlijk zou u, lieve lezer(es), nu een kaart voor u moeten hebben van een gigantisch gebied. Een kaart met de Japanse eilanden bovenaan in het midden. U trekt dan vanaf de Koerilen (toen Japans noordelijkste eilanden) in oost-noordoostelijke richting een lijn totdat u terechtkomt bijna onder Alaska. Vandaar loodrecht naar het zuiden. U passeert ergens halverwege de Hawaii-eilanden (met Pearl Harbor op Oahu), en hebt on- gemerkt de route gevolgd van het Japanse eskader dat met de raid op Pearl Harbor de oorlog hier ontketende. We gaan door naar het zuiden tot beoosten Australië, dan over dat werelddeel heen naar het westen, tot we uitkomen ergens in de Indische Oceaan recht onder de grens tussen Birma en Voor-Indië. Vanhier trekken we de lijn naar het noorden, tot de noordgrens van China, en vandaar terug naar het oosten tot de Koerilen.
Dit is het gebied van de Japanse aspiraties, het toneel van ons drama. De ándere wereld van de wereldoorlog.
Wapens
Het voornaamste moderne aanvalswapen van het keizerrijk was zijn vloot van grote vliegdekschepen. Deze mobiele vliegkampen, die hun 'gelijk' bij Pearl hadden bewezen, dienden samen met de luchtmacht op talrijke vliegvelden door het hele gebied de bliksemsnelle Japanse opmars. Als je maar voldoende van die schepen met bijbehorende vliegtuigen èn een grote luchtmacht had - en dat had Japan toen nog - konden ze elke operatie letterlijk de hand boven het hoofd houden.
Verder was het Japanse leger niet reusachtig groot, maar wel zeer ervaren in de jungle-oorlog. Het kon zich ongelooflijk snel verplaatsen in onmogelijk terrein. Chinezen, Britten, Amerikanen en Nederlanders hebben het geweten!
Ter zee beschikte Japan over veel lichte schepen, en hun torpedo's hadden een ongekende precisie en reikwijdte.
Gereedschap dus voor een 'Blitzkrieg in bamboe-uitvoering'.
Ongeluk
We kunnen nu begrijpen hoe de Japanners na de uitschakeling van Amerika's slagvloot zo snel hun posities konden uitbreiden naar het oosten en zuid-oosten. De Amerikanen waagden hun paar vliegdekschepen die de dans van Pearl Harbor waren ontsprongen niet in door Japan beheerst gebied. De Britten dachten hen te keren met twee zware schepen, maar die werden in de golf van Siam uit het water gebombardeerd voordat ze iets hadden kunnen uitrichten.
De Filippijnen, Malakka (nu Maleisië) met het 'onneembare' Singapore en, met een tangaanval, Nederlands-Indië werden in recordtijd genomen. De kleine Nederlandse vloot, met overgebleven schepen van Amerika, Engeland en Australië, leverde onder schout-bij-nacht Karel Doorman met grote moed slag benoorden Java, bij Bawean. Maar tevergeefs. Het gebrek aan vliegtuigen maakte de vloot blind; de Japanse torpedo's waren onontkoombaar 2.
Na deze slag in de Javazee veroverden de Japanners 'Indië' gemakkelijk. Hogere bestuursambtenaren en andere notabelen werden wreed omgebracht, krijgsgevangen militairen en andere 'blanken' in de kampen vastgezet 3. Bijna niemand ontkwam 4.
Van de op schepen en in vliegtuigen gevluchte Nederlanders vonden velen alsnog de dood. De alomtegenwoordige Japanse 'paraplu' spaarde niemand. Krijgsgevangenen werden daarna door de Jappen gebruikt voor dwangarbeid, o.m. voor hun beruchte spoorweg tussen Thailand en Birma. Overlevenden getuigen dat iedere biels van die lijn staat voor één Europees slachtoffer 5. En dan noem ik nog niet de velen die omkwamen bij gevangenentransporten: heel wat Japanse schepen zijn door gealliëerde onderzeeërs tot zinken gebracht ". Ook voor Chinezen in Indië werd het een zware tijd. De 'bevrijde' inheemse bevolking werd doorgaans ongemoeid gelaten.
Midway
Via het Noorden van Nieuw Guinea drukten de Japanners nu door in zuidoostelijke richting. In de onbeslist gebleven zeeslag in de Koraalzee (4 mei '42) wisten'de Amerikanen 7, ondanks zware verliezen, de opmars van de Japanners richting Australië tot staan te brengen. Maar in oostelijke richting ging die nog voort. Zo begeleidden zij met hun befaamde vloot-vliegdekschepen de voorgenomen invasie van het eiland Midway. Maar de Amerikanen hadden hun code gebroken, en verrasten hen daar. In de slag tussen de vliegdekschepen wisten zij alle vier Japanse carriers tot zin- ken te brengen, met verlies van één aan hun eigen kant (4/5 juni '42). Het verlies van de helft van zijn grote vliegdekschepen betekende het einde van het Japanse luchtoverwicht.
Zo was 'de rijzende zon' plotseling haar zenit gepasseerd!
De lange weg terug
Maar verslagen was Japan nog allerminst.
Met moeizame land- en zeegevechten om het eiland Guadalcanal (Salomonseilanden) gedurende een half jaar (!) zetten de Amerikanen o.l.v. de bekende generaal Mac Arthur een reeks amfibieoperaties in, die hen terug moest brengen op hun Filippijnen. Even later zetten ze onder admiraal Nimitz een tweede aanvalslijn uit die hen via strategisch gekozen eilanden van de Marshall-groep en de Marianen zou brengen naar Guam en Iwo Jima. Beide speerpunten zouden daarna samenkomen in een landing op Okinawa. Dit vergde langdurige, harde strijd. De landingen en veroveringen slaagden wel, en de Amerikaanse kracht nam steeds toe. Maar de Japanners, die steeds minder ervaren piloten en marinemannen hadden, verdedigden zich met ongekende verbetenheid en volledige doodsverachting. De kamikaze (=zelfmoord) piloten hadden even besliste makkers te land en ter zee.
Tenslotte besloot de Japanse admiraliteit alles op alles te zetten. Tegen de via de eilanden aanstormende Amerikanen leverden zij slag in het grootste treffen tussen vliegdekschepen uit de geschiedenis, de slag in de Filippijnenzee (19/20 juni '44). Even later trokken ze alles waarover hun marine beschikte samen om de Amerikanen uit het zuid-oosten te weerstaan in de gecompliceerde zeeslag in de golf van Leyte (okt. '44). Beide slagen eindigden voor de Japanners desastreus.
Eind '44 hadden zij nagenoeg al hun kapitale schepen verloren. En dat met de hoofdaanval op Japan zelf voor de deur.
De bom
Tegen deze laatste ronde zagen de Amerikanen begrijpelijkerwijze erg op. De veroverinq van Iwo Jima (mrt '45) en Okinawa (iuni '45) hadden hun 20.000 resp. 40.000 man aan verliezen gekost. Men vreesde dat de aanval op Japan zelf wel een half miljoen 8 Amerikanen het leven kon kosten. Mede met het oog daarop was in het diepste geheim de atoombom ontwikkeld, en werd die ook gebruikt. Overigens wel niet alleen wegens de dreigende verliezen. Bij de afloop van de oorlog in Europa waren nl. de betrekkingen met Stalin ernstig bekoeld. De bommen op Japan waren vast ook bedoeld om indruk te maken op de Sovjets, en om die zo ver mogelijk van Amerika (en China, Japan en de Stille Oceaan) weg te houden. Zo werden zowel Hirosjima als Nagasaki in een helse flits weggevaagd (6/9 aug.'45). We moeten ons over 'gewone' luchtbombardementen al geen illusies maken. Warschau, Rotterdam, Coventry en Londen betekenden even zovele steeds grootschaliger gruwelen, en op hun beurt hadden de Duitsers b.v. in Hamburg en Dresden hun trekken meer dan thuis gekregen. Vele Japanse steden echter, vooral Tokyo, werden een minstens even groot inferno, met tienduizenden slachtoffers. Maar bij Hirosjima en Nagasaki verbleekt alles; zij hadden (en hebben nog steeds) te lijden onder de afschuwelijke nasleep.
Op het moment zelf hebben ook de makers en gebruikers van de bom er nog maar weinig van geweten, hoe allesomvattend fataal het nieuwe wapen zou zijn. Maar wát dan ook hun begrijpelijke motieven waren, - de wereld zou na 6 augustus 1945 nooit meer dezelfde zijn. De 'oude' wereld van voor die datum leek ineens begerenswaardig 'onschuldig'. Het nieuwe helse wapen bleek wereldwijd bedreigend voor alle leven van iedereen. Men had getracht de duivel met de duivel uit te bannen, en daarbij wint nooit iemand anders dan de duivel himself.
Bevrijding en tragedie
Japans capitulatie werd door de Amerikanen aanvaard op 14 augustus '45. De daarop volgende bevrijding van de Nederlanders in Indië verschilde hemelsbreed van die in Nederland. Hier was geen sprake van 'gewoon' terugkeren naar het gew.one leven van voordien. Dit had twee oorzaken. Ten eerste kwam de Japanse capitulatie vanwege DE BOM veel eerder dan verwacht. De Nederlandse autoriteiten, toch al afhankelijk van de bondgenoten, hadden na de bevrijding van het moederland zo gauw geen bestuurs-apparaat gereed om de macht in 'Indië' over te nemen. In de tweede plaats: er waren al lang voor de oorlog Indonesische nationalisten, die streefden naar onafhankelijkheid.
De Nederlandse regering had dat slecht onderkend en nagelaten goede contacten op te bouwen met de goede elementen uit deze kringen. De Jappen echter hadden - in het kader van ,Azië voor de Aziaten' - juist wel gemene zaak gemaakt met elementen van deze nationalisten. U kunt nu raden wat er gebeurde: na de capitulatie ontstond er een machtsvacuüm.
Juist in die periode werd de Republiek Indonesia uitgeroepen, met de zegen van de bondgenoten èn van de nog aanwezige Japanners. Zo belandden de vrijgekomen Nederlanders bijna onmiddellijk in een anti-Nederlandse sfeer. Het kwam tot een soort 'bijltjesdag' tegen Nederlanders, de bersiap, waar heel wat landgenoten (met hun Indische sympathisanten) het slachtoffer van werden. De voormalige Jappenvriend Soekarno en de zijnen hadden de wind in de zeilen. Hoe men over dit drama ook denkt, er waren alleen verliezers: de Nederlanders die hun pogingen om 'Indië' te herwinnen door de V.N. gedwarsboomd zagen. En de Indonesiërs, die met de eenheidsstaat van Soekarno bepaald geen gelukkige start kregen als zelfstandige natie.
De landgenoten die in '45 en '46 terugkeerden in het moederland waren zeker oorlogsslachtoffers en hadden vele, vele geliefde doden te betreuren. Maar ze raakten ook nog een hele manier van leven kwijt die voorgoed voorbij was: het leven als leidende en bevoorrechte blanken in een veelzijdig exotisch land met een aanvaarde koloniale maatschappij. Deze repatrianten (en allen uit Indië die voor Nederland kozen en daarom hierheen kwamen) hebben een veel dieper heimwee dan vaak gedacht wordt. Hun strijd en hun lijden in de oorlog kregen in Nederland bij lange na niet de aandacht die eigen ervaringen met de Nazi's hadden gekregen. Daarom schreef ooit Piet Bakker terecht zijn boek. En ik ben de mensen van 'mijn' lagere school nog altijd dankbaar voor het feit dat zij ons besef bijbrachten voor die oorlog aan de andere kant van de wereldbol. En voor dre Nederlanders, voor wie het woord 'bevrijding' een bittere nasmaak nooit meer is kwijtgeraakt. Heus, er valt dezer dagen van 50 jaar terug iets te gedenken!
Noten
1. Over het Japan van nu zeer instructief K.G. van Wolferen, Japan, Amsterdam 1991 (pocket).
2. Piet Bakker heeft zyn boek 'De Slag' (mijn exemplaar in een omnibus, Amsterdam 1961) geschreven als eresaluut aan de Nederlandse luchtmacht- en marinemensen in 'Indië' '41/42.
3. De Britse schrijver Nevil Shute geeft in zijn boek 'The Legacy' (London-New York 1950 e.v.) het waargebeurde verhaal van de omzwerving van Nederlandse vrouwen en kinderen op Sumatra. Zie verantwoording (in de pocketeditie p. 279). Heel anders instructief (ook over Birma) van Wim Kan & Cony Vonk, 'Honderd dagen uit en thuis', Utrecht 1963.
4. Naast vier oude Amerikaanse torpedoJagers wist de Nederlandse mijnenveger Hr. Ms. 'Abraham Crynssen' uit Japanse handen te blijven. De bemanning 'verbouwde' het schip tot een drijvend mangrovebos, en bereikte zo heelhuids Australië.
5. De bekende film 'Bridge over the River Kwal' en de bijbehorende muziek gaan over deze tragedie.
6. De ondergang van de 'Yoenio Maroe' met ± 5.600 slachtoffers is de grootste scheepsramp aller tijden (18 sept.'44).
7. Behalve in Birma is de bijdraqe van Engelsen, Australiërs e.a. aan de overwinning op Japan beperkt gebleven.
8. Cpt. Paul R. Schratz, een hoofdofficier die betrokken was bi de ontmanteling van het Japanse militaire apparaat, acht in zijn memoires ('Submarine Commander', University Press of Kentucky 1988, pocket p. 227) deze schatting erg hoog. Maar dat was nádat hij gezien had wat de Japanners nog restte. De schatting is belangrijk omdat ze zo'n grote rol heeft gespeeld in de overwegingen om de atoombom te gebruiken.