Het verlangen mens te zijn
1994-02-25
Uit veel kunstwerken spreekt een verlangen naar een wereld die heel is. De mens is moe van een leven waarin hij zich innerlijk verscheurä voelt en probeert op allerlei manieren om een beetje kleur aan de wereld te geven.- Jaargang 38
- nummer 4
De recente succesfilm 'The Piano' van Jane Campion is een romantisch verzet tegen het geleefd worden.
Wie heeft er niet eens het.gevoel dat het allemaal teveel wordt? In onze moderne maatschappij kan de overkill aan verkeer, informatie, verplichtingen en verwachtingen behoorlijk frustrerend werken. De meeste mensen hebben wel een middeltje tegen deze kwaal. Een avondje uit, een borreltje, een muziekje - het helpt, althans: voor even. Uiteindelijk moeten we maar zien te leven met deze enorm ontwikkelde en zich ontwikkelende wereld, zo is de teneur, Mensen in andere tijden en op andere plaatsen kennen overigens ook een dergelijk gevoel van geleefd worden èn innerlijke verscheurdheid. Denk bijvoorbeeld aan het besef van gebrokenheid, dat uit de psalmen van David spreekt. Dat ieder mens zich bewust is van tegenstellingen, spanning en frustratie ligt dus niet alleen maar aan de snelheid van ónze samenleving. Het lijkt eerder de mens ingebakken te zijn.
Dit is echter éér. kant van het verhaal.
Onlosmakelijk ermee verbonden is het al dan niet heimelijke verlangen van iedereen naar een leven dat heel is.
Een straatvechter strijdt om het behoud van zijn eigen territorium, een wetenschapper probeert zijn onderzoeksobject geheel te begrijpen, en een politica doet moeite om de goede samenleving vorm te geven. Uiteindelijk is dat het verlangen naar heelheid.
Rede en romantiek
Hoe gaat de mens met verscheurdheid en verlangen om? Lange tijd heeft de Westerling gedacht dat hij er met zijn eigen inzicht uiteindelijk wel uit zou komen. Met behulp van wetenschap en techniek zou de mens steeds beter in staat zijn om problemen van allerlei aard te beheersen. In onze eeuw zetten echter steeds meer mensen hier een vraagteken bij. Het getuigt volgens hen wel van erg grote goedgelovigheid als iemand denkt dat bijvoorbeeld alle milieuproblemen uiteindelijk wel door technologische vernieuwingen opgelost kunnen worden.
Steeds meer mensen waarderen gevoel en intuïtie boven verstand. Dicht bij de natuur leven spreekt meer tot hun verbeelding. Zo verzetten ze zich tegen het ideaal van een techniek die alles beheerst. Deze nieuwe romantiek betekent voor de één een noodzakelijke correctie op of eerl extraatje bovenop het jachtige moderne leven, voor de ander is het eeh geheel nieuwe leefwijze.
Illustratief voor deze veranderende beleving is de succesfilm 'The Piano' van Jane Campion. De film vertelt over een vrouw, die op jonge leeftijd uit angst voor haar eigen individualiteit 'besloot' om niet te spreken. Zij kan zich het beste uiten door met een piano haar gevoelens t$ vertolken. Zij kiest tegen een verstandshuwelijk en voor een romantische passie.
In deze film wordt de verscheurde ervaring verbeeld en tegelijk komt hierin een enorm verlangen naar geheelde ervaring van zichzelf naar voren. Na tijden van dominantie van filmhelden (variërend van Arnold SChwarzenegger tot Kim Bassinger) die met behulp van een perfect lichaam hun doel bereikën. heeft in 'The Piano' een kwetsbaar leven de massa naar de bioscoop getrokken. Hier is geen fascinatie meer voor een filmheld die alles onder controle heeft, maar herkenning in de fragiele emoties van een gebroken mens.
De mens
De vrouw uit 'The Piano' leert uiteindelijk door haar keuzes zichzelf en daarmee het leven aanvaarden. Hierdoor vindt zij ook moed om met spraaklessen te beginnen. Het lijkt alsof hier de geheelde wereld begonnen is. Kan Jane Campion de belofte van dit slot echter waarmaken? Mij bekroop bij het zien van de film een somber gevoel.
De minnaars klampen zich vanuit een gevoel van eenzaamheid en het verlangen naar geheelde ervaring aan elkaar vast. Hun lichaam dient als soort van houvast in een verwarrende, bedreigende wereld. Met liefde had dit nog weinig te doen, opqesloten als de spelers waren in hun eigen individualiteit.
Het slot komt daarom nogal bombastisch over, grotendeels gecamoufleerd door mooi geschoten filmplaatjes.
De romantiek peilt en verwoordt de pijn en verlangt naar een toestand waarin de mens heelgemaakt is. Zij verlangt naar leven en niet meer geleefd te worden, maar kan uiteindelijk zelf niets anders dan zich terugtrekken in haar eigen, kleine, warme en veilige wereldje. In haar nostalgie komt zij niet verder dan de tragiek van de van God vervreemde wereld. Hierbij ziet zij niet die mens staan, van wie Pilatus zei: 'Zie de mens!'. In Hem is een leven zichtbaar geworden, dat werkelijk heel is. Het leven zoals God dat bedoeld heeft en waarnaar zijn kinderen zich uitstrekken.