Ex Libris
1994-03-11
"De agressie en het absurde in de instelling van jonge mensen ten opzichte van de werkelijkheid vormen het onderwerp van talloze moderne romans en verhalen. Wat zijn zij die "de angry young men" genoemd worden, anders dan jongeren die bewust, kritisch, hun plaats trachten te bepalen?- Jaargang 38
- nummer 5
Het is niet toevallig dat de auteurs bijna allemaal zelf jongeren zijn. Zij schrijven over zichzelf, over de innerlijke mens-in-wording, die zich niet vereenzelvigen kan of wil met de hem omringende wereld van volwassenen die minder dan ooit aan zichzelf geloven, laat staan aan 'absolute' waarden, die geen partij meer geven, die zelfs nauwelijks een afweerhouding aannemen ...
Het oeroude thema van de eenzame zwerftocht duikt weer op in deze verbeeldingen over de jeugd; vrijwel alle jonge hoofdpersonen gaan op weg, letterlijk of figuurlijk, om contact met een ander mens of om de zin der dingen te zoeken."
Het bovenstaande komt uit "Dat weet ik zelf niet", het boekenweekgeschenk van 1959, geschreven door Heila S. Haasse. In 1948 was het geschenk Oeroeg, ook van haar hand en nu is haar voor de derde keer de eer te beurt gevallen dat zij het boekenweekgeschenk mocht leveren. Die eer is haar van harte gegund! En de stichting voor de Collectieve Propaganda van het Nederlands Boek (kortweg de CPNB) kunnen we feliciteren met de keuze van dit jaar.
Het citaat dat u hierboven aantrof, kon zo als motto bij dit nieuwe boekje fungeren.
De titel is al veelzeggend: Transit; de hoofdpersoon zegt aan het einde zelf dat ze 'in transit' is, dat is: op doorreis. En ziet u haar maar gerust als verpersoonlijking van een groot deel van de jeugd.
De hoofdpersoon heet Xenia (dat betekent: vreemdeling), maar omdat ze vroeger met de naam veel gepest werd, noemt ze zich nu met de afkorting: Iks. Bij het begin van het verhaal ziet het ernaar uit dat het afgelopen is met al dat reizen en zwerven en dat ze een thuis gaat zoeken, maar haar eerste ontmoeting confronteert haar met haar verleden en vooral met haar verantwoordelijkheid. Want denk niet dat ze geen besef van verantwoordelijkheid heeft! Die confrontatie zet zich voort op verschillende manieren. Zij op haar beurt roept veel op bij de oude man in wiens huis ze enkele dagen onderdak vindt. Er is zelfs zoeits als een spiegeleffect dat tegelijk de contrasten laat zien. De oudere, de erudiete fáált, hij heeft mooie en diepzinnige gedachten, maar hij is zelfzuchtig en schiet tekort in zijn plichten tegenover de medemens. De jongere is ondanks haar beperkte mogelijkheden bereid de consequenties van haar leven onder ogen te zien. Beiden hebben schuldgevoelens, maar alleen de jongere komt tot dagen waartoe het verantwoordelijkheidsgevoel haar drijft. De oudere daarentegen trekt zich terug in een comfortabel isolement en laat de zaken gemakshalve maar op hun beloop. En waar loopt het op uit? Vindt Xenia wat ze zoekt? Ze is 'in transit', op doorreis, maar waarheen eigenlijk? Het lijkt me dat ze ten diepste hetzelfde kan zeggen als die andere jonge mensen over wie Heila Haasse spreekt in haar vorige boekenweekgeschenk.
"Hoe moet jij een mens worden", luidt de vraag en hun antwoord is: "Dat weet ik zelf niet."
Er is over dit boekje veel meer te zeggen, maar daartoe ben ik op het ogenblik niet in staat. Er kunnen ook wel wat kritische kanttekeningen geplaatst worden; dat neemt niet weg dat we blij mogen zijn met dit laatste deel van wat als een drieluik van Heila S. Haasse beschouwd kan worden. En vooral: laten we bewogen zijn met die jongeren wie het zo veel moeite kost .een wegwijzer te vinden voor de zwerftocht van het leven. De schrijfster heeft getracht onze ogen daarvoor te openen.