Zekerheden op de tocht
1994-05-06
De gestage opkomst van extreemrechtse partijen wijst op grote hang naar zekerheid. In een tijd waarin economische en sociale verworvenheden niet meer vanzelfsprekend zijn, is het een opluchting een zondebok te kunnen aanwijzen of eens even krachtig een schreeuw te laten horen. De discussies over criminaliteit en het vreemdelingenvraagstuk zijn voor een deel ingegeven door angst voor een onzekere toekomst. Tegelijkertijd bejubelen velen de laatste jaren - heel paradoxaal- juist onzekerheid. In muziek en film, politiek en maatschappij, overal kom je het tegen. 'The best roads of all are the ones that eren't certain', zingt bijvoorbeeld de Canadees Bruce Cockburn.- Jaargang 38
- nummer 9
De mens is een kwetsbaar wezen en heeft daarom bescherming nodig. Het gezin leert het kind vaardigheden en kènnis om te overleven. Ook als het kind min of meer volwassen is, zoekt het naar zekerheden. Uiteindelijk blijft de wereld immers bedreigend. Een vaste baan, een uitgebreid verzekeringspakket, een huishouden waarop niets vált aan te merken, goede pensioensvoorzieningen, een uitgespreid netwerk van relaties, dagelijkse 'soap'-series op vaste tijden, het vertrouwde ommetje; het geeft allemaal een gevoel van zekerheid. En voor een deel terecht. De onmenselijkheid van een Volstrekt onzekere wereld is momenteel in de Oscar-winnaar 'Schindlers List' te zien.
Beheersing
Zekerheid zoeken we vooral in het leren beheersen van het leven. Dat kan door bijvoorbeeld: geld, kennis, relaties, charisma. Aan al dit beheersen zijn er echter in onze eeuw grote twijfels ontstaan. Moet je om vrijheid te vinden niet veeleer deze zucht om te beheersen, loslaten? Ik noem vier versies hiervan.
(a) De oosterse, onthechtende variant: deze wereld is uiteindelijk maar schijn. Je moet je onthechten van alles.
Probeer het niet te beheersen.
Blijkens de New Age-mode is dit nog steeds populair.
(b) De radicaal-romantische, verzettende variant: werp de macht omver, protesteer! De huidige Seattle-rock is een goed muzikaal voorbeeld.
(c) De neo-romantische, terugtrekkende variant: al die grote woorden groeien me boven het hoofd. Ik ben gelukkig in mijn gezin en het nieuwste nummer van 'Country-living' hoor ik al op de deurmat vallen.
(d) De postmoderne, onzekerheid omarmende variant. De hang naar zekerheden wordt een gevangenis voor het mens-zijn. Weg ermee. Het leven is nu eenmaal onzeker en we kijken de onzekerheid recht in de ogen en zijn er blij mee. 'Uncertainty is a guiding light', zingt U2 in haar programmatische song 'Zooropa'. Onzekerheid is haast een belofte van vrijheid.
Loslaten
Ik kan wel wat met elk van deze varianten.
Misschien heb ik ze wat negatief beschreven, maar ik voel me hier meer thuis dan bij het modernistische streven, dat de wereld wil beheersen.
Met name de laatste versie intrigeert mij. Zij wijst erop hoe mensen in het streven naar beheersing van het leven uiteindelijk zelf worden beheerst. De mens blijkt kleiner en vooral ook kwetsbaarder te zijn dan hij of zij zelf gewenst had.
Voor velen is dit echter een triomfantelijk loslaten. Alle verhalen over waarheid, schoonheid en het goede zijn als machtsmiddelen ontmaskerd. Zij preigden immers het leven tot een gevangenis te maken. De postmoderne mens heeft die trucjes door.
"Wij stinken er niet me~r in. Hier en nu bekijken we wel wat er van komt. De toekomst die we probeerden te vormen, laten we los. We geven het als het ware terug aan het Toeval of aan het Lot, van wie we het immers afgepakt hadden", zegt hij of zij blijmoedig.
Perspectief
De bijbel spreekt ook veel over loslaten, meestal met woorden als 'wachten' en 'stil zijn'. Maar anders dan bij de meeste postmodernen is het geen triomfantelijk, arrogant loslaten in het hier en nu, maar een loslaten in perspectief.
Geen loslaten omdat we het spel doorhebben, maar een loslaten omdat God toch groter is. Mensen kunnen het leven inderdaad niet beheersen en in eigen hanqen hebben.
Maar dat hoeft ook helemaal niet. We moeten het zelfs loslaten, omdat we zo snel ons uiteindelijke vertrouwen in iets anders dan God stellen. In zekere zin zijn postmoderne filosofen de iconoclasten van nu. Loslaten is dus verbonden met vertrouwen in iemand die groter is en een oogje op ons heeft.
Een tweede grote verschil met eigenlijk alle genoemde varianten van loslaten is, dat het bijbelse loslaten een verantwoordelijk loslaten is. We hoeven niet dat op ons te nemen wat Gods verantwoordelijkheid is. En bovendien worden we dan stil voor Hem, zodat we eindelijk eens naar God kunnen luisteren.
Het bijbelse loslaten doet recht aan zowel het legitieme verlangen naar zekerheid, als aan de postmoderne beeldenstorm. De postmoderne christen-musicus Bruce Cockburn zegt het zo: "Got to let go of the things that keep you tethered. Take your place with grace and than be on your way."