Duivelsbeelden
1994-10-07
De één zegt: de duivel bestaat niet en je moet hem dus ook niet allerlei macht toeschrijven, hij is maar een product van de verbeelding en een symbolisering van het kwade. De ander beweert dat de duivel heel concreet is, dat hij soms zelfs te zien en te voelen is en dat zijn macht bijna onbeperkt is. Ziedaar twee meningen waartussen nogal wat variaties mogelijk zijn. Hoe men over de duivel dacht en denkt, kunt u lezen in 'Duivelsbeelden'.- Jaargang 38
- nummer 20
U maakt daarin kennis met de voorstellingen die mensen zich van de duivel hebben gemaakt vanaf de vroegste christelijke tijd tot nu. Wat passeert niet allemaal de revue! Oud- christelijke geschriften, Middeleeuwse literatuur, (een apart hoofdstuk is gewijd aan de duivelsfiguren in 'Mariken van Nieumeghen'), de schilderijen van Jeroen Bosch, opvattingen tijdens de Reformatie, oude heidense invloeden, standpunten in de rooms-katholieke kerk en tenslotte een hoofdstuk: De macht van het beeld; duivel en hel in de populaire beeldcultuur van de moderne tijd.
In het algemeen was er wel degelijk angst voor de duivel. Op afbeeldingen ziet hij er vaak vreeswekkend en afschuwelijk uit. Maar het middel bij uitstek om angst te overwinnen is: humor. Vandaar de vele verhalen waarin de duivel belachelijk wordt gemaakt; hij wordt op allerlei manieren bij de neus genomen en het is natuurlijk helemaal prachtig als een vróuw hem op de kop zit! Het plaatje waarmee het laatste hoofdstuk afsluit, neem ik hieronder over.
De tekenaar, Opland, geeft hier een diagnose van de politieke situatie van september 1992. De fractieleiders van de PvdA zijn per fiets over het smalle kronkelpad op weg naar het verheven CDA-bolwerk. We denken natuurlijk al gauw aan het beeld van de brede en de smalle weg; het CDA-kasteel staat ironischerwijze voor het hemels Jeruzalem.
Partijvoorzitter Rottenberg wordt onderweg belaagd door duivels in velerlei gedaante zoals een gehoornde 'diabolo Bolk' met klauwpoten en een drietand, die ook wordt gehanteerd door 'Lucifer Hans'. De rooie vrouwen rennen als boze Grieten achter de politicus aan, terwijl Ria Beckers vanuit de Boom der Wijsheid als slang haar venijn spuwt. Tot overmaat van ramp blijkt ook de naaste collega, die achter op de fiets meelift, een duivel te zijn met hoorntjes en een vervaarlijke pijlstaart. De heiligen len, Wim, Ruud en Elco proberen evenwel de eenzame fietser in de goede richting te loodsen. Dit drieluik behoort tot de 'museumschatten' van de nationale politiek. De beelden waarvan Opland zich bedient, zijn traditioneel, maar ze doen het nog steeds goed! Het plaatje is een geslaagde afsluiting van dit boek; door de eeuwen heen hebben mensen zich een voorstelling gevormd van de duivel en tot in onze moderne tijd werkt dat door. Duivelsbeelden bevat bijdragen van vijftien auteurs, vrijwel allemaal werkzaam aan universiteiten. Dat heeft tot gevolg dat het ene gedeelte vlotter leest dan het andere. Ik had ook af en toe wel eens een woordenboek nodig. Maar het is een boek van niveau! Wie interesse en studiezin heeft, kan heel wat uren zinvol met dit boek doorbrengen. En elke neerlandicus kan ik aanbevelen kennis te nemen van de hoofdstukken over Middelnederlandse literatuur. Het is te verwachten dat die voor studenten binnenkort verplichte lectuur worden.
Uitgever: Ambo, Baarn. Omvang 443 bladzijden, ingenaaid, voorzien van illustraties. Prijs f 59,50.