Op verhaal komen (tweede kans)
1994-10-21
Van het verslag van ds. Ganzevoorts promotie viel in het vorig nummer weinig te begrijpen, omdat een kwart van de tekst was weggevallen. En wel juist uit het inhoudelijke gedeelte. Dat gedeelte herplaatsen we hieronder.- Jaargang 38
- nummer 21
Ds. Ganzevoort schreef een proefschrift onder de titel: 'Een cruciaal moment; functie en verandering van geloof in een crisis'. Je zou kunnen zeggen: hij heeft onderzocht of en hoe het geloof bij mensen in de praktijk 'werkt', als ze in een crisissituatie zitten. Als je je man plotseling verloren bent, als je hoort over een ernstige ziekte die je onder de leden hebt, wat doe je in zo'n situatie met je geloof? Heb je er iets aan en hoe werkt dat dan? Ganzevoort heeft dat om te beginnen onderzocht door een aantal interviews te (laten) houden, met mensen die in de praktijk zo'n crisissituatie hebben meegemaakt. We moeten dan niet denken aan zo'n Nipo-enquête, waarbij veel mensen een paar eenvoudige vragen beantwoorden, maar veel meer aan een beperkt aantal interviews, waarbij de diepte wordt ingegaan. Ds. Ganzevoort heeft de resultaten van dit onderzoek bekeken vanuit minstens vier invalshoeken: sociologisch, theologisch, narratief en pastoraal.
Bij drie van deze termen kunt u zich misschien iets voorstellen: je kunt de vraag stellen, wat mensen in de omgeving voor invloed hebben op de verwerking van een crisis (sociologisch). Je kunt de vraag stellen wat er gebeurt, gezien vanuit ons verstaan van God (theologisch) en je kunt bespreken hoe je in dit alles als ambtsdrager kunt helpen (pastoraal). Het woord 'narratief' is minder bekend, maar voor ds. Ganzevoort heel belangrijk. Het betekent letterlijk: iets dat met verhalen te maken heeft. Eerder schreef hij erover in twee boekjes, waaronder Levensverhalen (1989). Hij beschrijft daarin, hoe ieder mens in feite een soort 'levensverhaal' heeft, en dat bepaalt de manier waarop je tegen de werkelijkheid aankijkt. Wanneer je je eigen leven verstaat als een verhaal waarin iedereen probeert je te grijpen, dan zul je nieuwe ervaringen al gauw negatief duiden. Maar wanneer je verhaal een uiting is van een diep gevoel van geborgenheid, dan kijk je heel anders tegen je ervaringen aan. Alleen: als je dan op een gegeven moment toch heel erg gepakt wordt, hetzij door mensen die je benadelen, hetzij door een ziekte die je treft, dan komt je verhaal op de tocht te staan. En dat is pas echt een crisis, waarbij moet blijken hoe sterk je levensverhaal is!
Genade is het sleutelwoord
Wanneer ds. Ganzevoort narratief naar de geschiedenissen van mensen in een crisis kijkt, dan signaleert hij dat ze de verhalen van de Bijbel kunnen gebruiken om hun eigen levensverhaal te verstevigen of bij te stellen.
Ze gebruiken de Bijbel als het ware narratief. Dat kan wel eens betekenen, dat ze zichzelf verplaatsen in het verhaal van Jozef of David of een genezingsgeschiedenis. Maar het kan ook algemener zijn: de Bijbel vertelt over minstens vier thema's: wording, breuk, herstel en toekomst. Denk maar aan de beschrijving van de schepping, de zondeval, de verlossing door Christus en het Koninkrijk dat komt. Deze thema's spelen, elk op eigen manier, een rol in de manier waarop je tegen je eigen leven aankijkt. Het komt erop aan, de bijbelse verhalen zó te verbinden met je eigen levensverhaal dat je niet vlucht en niet geblokkeerd raakt, maar dat je jezelf met je hele leven aanvaard weet door God. Genade is dan ook het sleutelwoord voor alle pastoraat, aldus ds. Ganzevoort. De hooggeleerde opponenten hadden duidelijk waardering voor het gedegen en boeiende werk van Ganzevoort. Dat boeiende zit 'rn vooral in het feit dat hij de sociologische en theologische benadering zo goed heeft samengebracht in zijn proefschrift. Tegelijk was er ook forse kritiek, zoals dat hoort bij een gelegenheid als deze. Dat is bedoeld om de promovendus uit te dagen zijn visie beter voor het licht te brengen.
Is God narratief?
Prof. J.M. Day uit Leuven signaleerde, dat Ganzevoort heeft laten zien, hoe belangrijk sociologische factoren (de omgeving) zijn voor de vraag hoe je een crisis verwerkt. Nu kunt u wel zeggen dat de Bijbel helpende verhalen biedt, aldus Day, maar wie zegt dat dit niet óók een stukje sociologie is? Waar is het spreken over God dan voor nodig? Ds. Ganzevoort antwoordde hierop het volgende: Sociologie beschrijft het kanaal waarlangs mensen hulp ervaren, maar dat zegt niks over de stroom die door dat kanaal heen vloeit. Een mens probeert z'n leven zin te geven en de erkenning van anderen te vinden. Maar dat moet ten diepste wel falen wanneer het blijft bij menselijk contact. Voor een totale aanvaarding heb je de genade van God nodig, die bóven al ons twijfelen uit stijgt. Prof. H.w. de Knijff legde Ganzevoort op dit punt het vuur nog nader aan de schenen. U hebt het wel over de helpende kracht van bijbelse verhalen, maar is God zelf soms narratief? Anders gezegd: wanneer je altijd maar over verhalen praat, kom je dan wel toe aan de werkelijkheid waar die verhalen over gaan? God is een God van daden, van geschiedenis. Laat men dat weg, dan wordt het heel dubieus of je met dat toch vreemde verhaal van God verder kunt komen, aldus De Knijff. Mij dunkt: veel fundamentelere vragen kun je toch haast niet stellen ... De bijna-gepromoveerde pastor van Doorn verzekerde dat voor hem God zeker niet narratief (een verhaal) is. "De geschiedenis van God met ons is de kern van de openbaring. Maar dat is ons doorgegeven in verhalende vorm en dus onderzoek ik wat mensen met die verhalen doen", aldus Ganzevoort.
Ik denk dat hij in deze antwoorden voldoende duidelijk maakte, dat hij de Bijbel echt niet ziet als slechts een bundel mooie verhalen. Maar ik vind dat je er wel aan ziet wat het riskante aan zijn benadering is. De psychologische en sociologische aanpak die niet alleen in het proefschrift maar ook in zijn meer populaire boekjes uitkomt, kan makkelijk zo worden verstaan alsof hij met de werkelijkheid àchter de bijbelse verhalen weinig rekent. Ik vond het tenminste geen uit de lucht gegrepen vragen van De Knijff.