De nieuwe Kerk
1994-11-04
"Als ik een woord gebruik", zei Humpty Dumpty nogal schamper, "betekent het gewoon wat ik kies dat het betekent- niet meer en niet minder."- Jaargang 38
- nummer 22
"De vraag is", zei Alice, "of je kan maken dat woorden zoveel verschillende dingen betekenen."
"De vraag is", zei Humpty Dumpty, "wie de baas is - dat is alles. ,,1 Talen zijn levende organismen. Oneindig complex, maar niettemin organismen. Ze hebben in zich een zekere levenskracht, en bepaalde vermogens tot opname en groei.
Maar ze kunnen ook aftakelen en ze kunnen sterven.() Woorden worden langer en voor meerdere uitleg vatbaar. In plaats van stijl is er retoriek.
In plaats van een preciese betekenis die voor ieder gelijk is komt er jargon, taal voor ingewijden. () Al deze technische onvolmaaktheden leiden tot een wezenlijk falen: de taal scherpt het denken niet langer, maar maakt het wazig.
George Steiner 2
De betekenis van woorden
In 't bijzondere kinderboek Through the Looking Glass, dat het vervolg is op het bijzondere kinderboek Alice in Wonderland, heeft het jonge meisje Alice onder andere een ontmoeting met een wonderbaarlijk rond mannetje, zo rond als een ei, Humpty Dumpty. In de wonderlijke conversatie die ze met elkaar hebben gaat het onder andere over de betekenis van woorden. De begaafde Engelse wiskundige Charles Lutwige Dodgson bezigde de naam "Lewis Carroll" als een pseudoniem.
Veel van de vragen waarmee hij zich bezighield kwamen op de een of andere manier in dat zo populair geworden "kinderboek" terecht. Het in 1865 verschenen boek bevatte veel vraagstukken van "filosofische strekking"; Lewis Carroll is een soort "literaire Escher", als die opmerking niet meer verhult dan duidelijk maakt! Sprekend over communicatie, over de betekenis van woorden in het intermenselijk verkeer voert hij onder andere deze Humpty Dumpty op, die in soevereine minachting voor gangbaar gebruik van taal woorden uitsluitend op zijn eigen wijze gaat bezigen! Of dat zomaar kan, wil Alice weten; Alice is heel intelligent voor haar acht levensjaren. Maar Humpty Dumpty houdt voet bij stuk: hij is de baas! Hooguit geeft hij de woorden die hij op een erg afwijkende zin gebruikt wat extra salaris, als ze op de zaterdagavond uitbetaald worden ...
School gemaakt
Humpty Dumpty heeft zonder meer school gemaakt in de 20e eeuw. In zijn bekende boek 1984vertelt de Britse schrijver George Orwell over een totalltair geregeerde samenleving, waarin de overheid 't gebruik van taal geheel aan eigen goed-keur heeft onderworpen, en aan eigen wille-keur. De woorden krijgen hun eigen betekenis. Zo wordt in officieel jargon het ministerie van oorlog "het Ministerie van de Vrede" en krijgen ook andere termen een betekenis die het tegendeel vormt van wat ze normaal inhouden. Wie meent dat dat alleen in literatuur het geval is moet, voor de praktijk in de Sovjet-Unie in Stalins dagen maar weer eens Solsenitsyns onvolprezen Goelag Archipel lezen. Keer op keer is er sprake van vrijmachtig omsmeden van de taal zodat geheel andere betekenissen aan de woorden worden opgelegd.
In het Nationaal Socialisme is het al niet anders; onder de leiding van "aartsleugenaar" Goebbels wordt het Duitse volk keer op keer bedrogen en verblind. Men leze het boek van Henk van Capelle en Peter van de Bovenkamp: Hitlers Handlangers 3.
In een van de meest indrukwekkende artikelen die ik over dit themà ken, maakt de beroemde Hongaars-Brits-Joodse schrijver George Steiner melding van 't officiële taalgebruik in HitIers Derde Rijk. Het artikel heet "The Hollow Miracle" en gaat over de neergang van taal, in dit geval het Duits van de twintigste eeuw. Steiner spreekt over "een verschrikkelijke zwakte voor leuzen en pompeuze cliche's (Lebensraum, 'het gele gevaar", "de Noordse deugden"); een automatische eerbied voor het lange woord of de luide stem; een fatale smaak voor het suikerzoete pathos (Gemütlichkeit) waaronder men iedere hoeveelheid van rauwheid en bedrog bedelven kon." Steiner maakt melding van diverse "woordenboeken van Nazi-Duits" die na de oorlog zijn gepubliceerd. Woorden betekenen in totalitaire staten wat de overheid of de partij wil dat ze betekenen.
Niet alleen in de politiek
Niet alleen in de politiek heeft Humpty Dumpty school gemaakt; ook in de wereld van de religie is dat gebeurd.
't Taalgebruik van mensen als Jim Jones, sekteleider en massamoordenaar die ruim 1000volgelingen in november .1978de dood injoeg, in het verre Guyana, verdient nauwgezette studie. Hetzelfde geldt voor taalgebruik van de diverse goeroes. Ik acht dat soort mensen kronkelvaardig volk! (Als ik dat woord hier zo gebruik, doel ik op de betekenis die de AR-minister Keuchenius eraan gaf, in zijn Brief aan eenen Kiezer van 1869.4Het was een houding, die hij verfoeide. Hij doelde, begrijp ik, niet op een iemand die soms gladjes spreekt, maar iemand die bewust zijn weergave van de werkelijkheid kneedt en al doende de taal aan eigen doelen onderdanig maakt.
Een 'evangelische Nieuwe Kerk'?
Na die lange inleiding kom ik op het initiatief van de heer Dick Voordewind, de zgn. "Nieuwe Kerk". Hij heeft er bij media van alle ligging mee geleurd, want "de Nieuwe Kerk" lijkt het produkt van een man die niet buiten de koesterende aandacht van zijn medemensen kan. We hebben hem in heel uiteenlopende bladen zijn zegje horen doen. Daarin heeft hij zich bijzonder "veelvormig" uitgesproken; men leze ter vergelijking verslagen in het Nederlands Dagblad op 18 september en in Trouw een dag later. Op een andere wijze dan Paulus bedoelde, meen ik, werd hij "de ND-Iezer een ND-lezer en een Trouw-abonnee een Trouwabonnee." In 't ene blad stond het vol "orthodoxe taal" en in het andere werd breed uitgemeten wat er bij Voordewind aan opvattingen leefde m.b.t. Atlantis, reïncarnatie, "chakra's" en "chakra healing", Mozes' geheime kennis die hij van de oude Egyptenaren zou hebben geleerd en nog veel meer van dat moois!
Hoe is het echter mogelijk om zulke verschillende uitspraken te doen in zulke uiteenlopende bladen? En vooral: wat betekenen bepaalde woorden in zijn mond? In een interview in het dagblad "Trouw" (19 september j.!.) verklaart hij, op de vraag of zijn kerk vooral een new age-visie op het evangelie verkondigt: "De 'Nieuwe Kerk' is niet new age, maar evangelisch, en zonder dogma's ", Maar dan vraag je je toch af wat voor hem, en voor ons allen, dat woord "evangelisch" precies inhoudt. Wat is de betekenis van "evangelisch", als er geen enkel leerstuk die term verder mag bepalen en "afschermen"? Uit het artikel valt maar één conclusie te trekken: De Nieuwe Kerk in Vianen en in Amsterdam is "evangelisch", omdat de heer Voordewind zegt dat hij evangelisch is! Een andere reden kan ik, ondanks wel enig speurwerk, niet ontdekken ... Graag stel ik daartegenover met grote nadruk: een evangelische kerk is niet mogelijk zonder dat er dogma 's aan te pas komen! Wil een woord als "evangelisch"
niet volstrekt zinledig zijn, ontdaan van iedere betekenis, dan moet er worden aangegeven wat die term inhoudt. Betekent het "uit het verstaan van het Evangelie voortkomend" of "door het Evangelie geïnspireerd"?
Dan moet echter wel duidelijk gemaakt worden hoe de relatie is tussen het Evangelie en een "evangelische"
kerk. Dan moeten we iets kunnen gewaarworden van de redenen waarom die kerk zich "evangelisch" is gaan noemen. Als Voordewind dan zegt: "Wij geven de mensen de ruimte. Wij gaan niet discussiëren over wat ons scheidt, iedereen doet mee op zijn eigen manier", is dat niet het eind van alle vragen, maar integendeel, pas het begin! Als je alle mensen de ruimte geeft, is toch wel de vraag: ruimte waartoe? Als je mensen van alle gezindten toelaat tot je postzegelclub, laat dat onverlet dat je postzegels wilt sparen, ruilen, koesteren, bespreken en wat al niet. Het is niet nodig om een "geitenfokvereniging op gereformeerde grondslag" te hebben, want je kunt in principe iedereen toelaten bij je fokaktiviteiten, maar het helpt wel, als je duidelijk maakt dat je geiten wil fokken in plaats van olifanten te laten ontstaan! Als iedereen "op zijn eigen manier"
mee mag doen, is toch de erg voor de hand liggende vraag: maar wat gaan we dan samen doen? De een gaat "blowen" op zijn eigen manier, en dan zeggen ze in Vianen niet: "iet weed waait is eerlijk weg!", want dat is "dogmatisch", dat brengt scheiding. Zijn druggebruikers die hun ervaringen "religieus" noemen en met anderen willen delen daarmee dus ook "evangelisch"geworden. Als men een of andere "theeceremoniè" in de dienst willen organiseren, maar ook wel dierbaar over "Jezus" praten, horen zij dan er ook bij? Is de man of vrouw die via een of ander ritueel graag wil terugkeren tot ervaring van vorige levens en er ook van overtuigd is dat Jezus de waarheid van reïncarnatie heeft geleerd, daarmee ook "evangelisch" genoeg en moet zo iemand vooral binnen de Nieuwe Kerk blijven. Vanzelfsprekend, hoor ik Voordewind dan zeggen! Want we willen niet discrimineren. Maar mijn vraag staat recht overeind: Waaraan zie je dat dit een evangelische kerk is en waaraan meet je dat? Als je geen "dogma" hebt, of canon, is elke vorm van communicatie verder uitgesloten! Het is "particulier taalgebruik", subjectief.
Verschillende woorden voor verschillende zaken!
Voordewind zegt in het artikel in Trouw expliciet:"lk ben een christen die zich laat inspireren door het evangelie van Jezus Christus. Op zondag ben ik dominee in de kerk, door de week spreek ik bij Logos een andere taal. Dan relateer ik het evangelie aan deze tijd, waarin velen de christelijke taal niet meer verstaan, maar wel de taal van new age."
De man van "Trouw" meldt: "Voordewind kan new age-termen vertalen in voor buitenstaanders begrijpelijke taal.
Als hij praat over astrale reizen, heeft hij het over dromen. En als hij schrijft over licht-energetische sessies voor het uitwerken van karma, dan bedoelt hij dat liefde oude wonden heelt."
Ik van mijn kant zeg dan: de hemel sta ons bij, als dat het-niveau wordt waarop "buitenkerkelijken" het Woord van Christus moeten horen! Als de term "astrale reizen" iets zegt (dat weet ik niet zeker, want ik heb ze bij mijn weten nooit ondernomen) dan is het wat anders dan "dromen", wat ik heel geregeld doe. Ik heb eerlijk gezegd niet 't minste idee of dat gepraat over "licht-energetische sessies" correspondeert met enige door ons te verifiëren werkelijkheid, maar zo ja, dan lijkt het me als uitleg wel wat weinig om te zeggen "liefde heelt oude wonden". Dan lijkt het me toe dat we allemaal gebaat zijn bij een uitleg die zegt: "Beste mensen, we hebben het hier over zaken die in de okkulte traditie van de laatste eeuwen nogal eens worden vernomen. Wil je er meer van weten, lees dan de werken van Mevrouw Blavatsky, of Rudolf Steiner erop na en misschien zijn er nog wel andere okkulte hotemetoten die er iets goeds over zeggen. Je hoeft er echter niet je Bijbel op na te slaan, want daarin staat hier niets over." Dat zou helder zijn; dan wist je waar je aan toe was. De heer Voordewind zegt echter in plaats daarvan: "de Bijbel heeft het hier wel degelijk over, alleen gebeurt dat onder een andere naam. Net als wijlen Carl Gustav Jung, de psycholoog, psychiater, alchemist en goeroe, ontpopt hij zich als "der grosse Bejaher", degene die alles prachtig vindt en niets afwijst, uit welke verschillende geloofsvormen de elementen ook komen. Die als een chemicus de meest uiteenlopende zaken bij elkaar gooit, in de hoop dat het een heilzaam brouwsel wordt. Of die in een navolging van een onbegrepen homeopathie meent dat de uitwerking van het Evangelie krachtiger wordt, naarmate je de boodschap ervan meer verdunt!
Voordewind spreekt in het artikel in Trouw over 't "spiritueel kanaal waarlangs Jezus liefdesimpulsen probeert door te geven" ...Waar hebben we het dan over? Welke "Jezus" is bezig dat te doen, want de naam "Jezus" hoort tot de meest ongedekte termen in ons taalgebruik! Wat betekent het dat Jezus impulsen "probeert" door te geven?
Lukt dat hem dan niet zo best en hoe weten we dat? Is dat "spiritueel kanaal" waarover gesproken wordt iet anders dan wat gelovigen al ten dienste stond. "Lees je Bijbel, bid elke dag, dat je groeien mag"?
De veronderstelling dat "vele gereïncarneerde Atlantiden in ons midden zijn", je kunt er veel van zeggen. Persoonlijk acht ik het barre waanzin en geloof ik niet eens dat Atlantis bestaan heeft. Maar laten we een moment aannemen dat ik er helemaal naast zit en Atlantis wel degelijk bestaan heeft en dat ik omgeven word door mensen die ooit in dat Atlantis of omgeving hebben rondgedarteld. Ik geloof het geen sekonde, maar stel eens dat! Dan moet je nog steeds zeggen dat ook in dat geval de heer Voordewind geen boodschap brengt die "evangelisch" is. Laat hij zich "New Ager" noemen', of "Hindoe" of gewoon "een nogal verward Christen", ik vind het allemaal goed en redelijk passend. Laat hij zich alleen niet "evangelisch" noemen.
Want wat het ook is, "evangelisch" is het niet. Of de volgende uitspraak: "En talloze kinderen staan in contact met de andere wereld. Het is de vervulling van wat Christus ons heeft beloofd." Opnieuw, wie weet, zijn er inderdaad veel "contacten" die jonge kinderen met "de andere wereld" hebben. Ik vrees dat dat kan, want er is 'n sterk occulte beïnvloeding in onze samenleving.
Niet ten onrechte heeft iemand in de VS gesproken van steeds voortgaande "occulturatie". Wie weet, is dat dus wel zo. Alleen, als je dan zegt: "dat is vervulling van Christus' beloften", is dat een aperte onwaarheid.
Woord-moord
"Have you committed verbicide today?", was de kop van een groot artikel in Christianity Today, een aantal jaren geleden. Heb je woorden vermoord, hun betekenis verkracht of verdraaid, en aan jouw doelen ondergeschikt gemaakt?
Dat is de vraag waar het hier om gaat. Wat zijn dan de "fundamentele christelijke waarden" die we weer in praktijk moeten gaan brengen, als de heer Voordewind in hetzelfde artikel zegt: "Ik heb weliswaar mijn eigen geloof, maar ik dring niets op." Is er dan zulke principiële normloosheid? Wil men geen canon buiten het eigen geweten en het eigen inzicht om? En opnieuw zeg ik: wat dat ook voor mening moge zijn, "evangelisch" is het niet, in de onder ons gangbare betekenis, althans. Zo krijg ik steeds opnieuw de indruk dat er een Humpty Dumpty in Vianen aan de Lek woont. Ook kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat dat alles niet geheel toeval is te noemen. Het gaat niet om 'n misverstand. Zoals de heer Voordewind niet moe wordt te betuigen, is hij Pinkstervoorganger en legerpredikant geweest. De konklusie waar ik ongaarne toe overhel is dat hier daarom sprake is van bewust bedrog, van gebrek aan wezenlijke integriteit. En dat is een onaangename konklusie, die me toch, helaas, de enige mogelijke lijkt.
P.S. Aan wie denkt dat "de oude tijden" van harde polemiek zijn teruggekeerd, meld ik dat ik, voor het schrijven van deze twee artikelen, een brief van gelijke strekking naar Vianen heb gestuurd. Tot op het moment van schrijven heb ik daarop geen antwoord ontvangen. Dus...
Noten
1 Uit Lewis Carroll. Alice's Adventures in Wonderland/Through the Looking Glass. (Puffin). Penguin. editie 1963. p.274.
2 George Steiner. "The Hollow Miracle" in Language and Silence. Essays 1958-1966. Penguin. 1967. editie 1969. pp.136,137.
3 dr. Henk van Capelle & dr. Peter van de Bovenkamp. Hitlers Handlangers. Uitgeverij Helmond. Helmond. 1991.
4 Ontleend aan een bijdrage van prof.dr. I.A. Diepenhorst over Keuchenius, in red. C. Bremmer. ARP. Personen en Momenten uit de Geschiedenis van de Anti-Revolutionaire Partij. Arp/Wever. Franeker. 1980. p.48.