Gerechtigheid
2010-06-25
Gerechtigheid, een alledaags woord. Fer Weerheijm schrijft over gerechtigheid bij het ondernemen in ontwikkelingslanden. Gerechtigheid wijst naar de volmaakte wereld van Genesis 1, schrijft Laurens van Baardewijk. Het derde deel van een serie tweeluiken over Bijbelse grondwoorden in de ogen van een theoloog en een niet-theoloog.- Jaargang 54
- nummer 13
Gerechtigheid: alles op z’n plek
Gerechtigheid. Het woord alleen al roept ongedachte krachten in een mens wakker.
Het inspireert tot een Micha-cursus met als motto: dorst naar gerechtigheid. Bono van U2 spreekt bevlogen met wereldleiders over het onrecht in de wereld en Bono heeft gelijk: het gaat niet om liefdadigheid maar om gerechtigheid. Gerechtigheid is ook een heel alledaags woord. Als iemand bij de kassa van de supermarkt voordringt, maar uiteindelijk toch later dan jou afrekent, dan denk je bij jezelf: er is toch nog gerechtigheid!
Het hebreeuwse woord tsedaka kent in de Bijbel vele betekenisnuancen. Het is de zuiverheid van een weegschaal. Het is betrouwbaarheid in relaties (Jakob tegenover Laban). Tsedaka kan betekenen: in je recht staan (Saul in zijn berouw tegenover David). Het recht kan stromen als water en tsedaka kan vloeien als waterbeken (Amos 5:24). Een persoon kan ook tsedaka zijn (de joden spreken over de tsaddikiem, de rechtvaardigen). De rechtvaardige koning van Psalm 72, maar ook hele gewone mensen worden rechtvaardigen genoemd. Zij wijken in de psalmen steevast af van dat andere collectief, de goddelozen, bij wie recht en gerechtigheid niet veilig zijn. Tsedaka is bij uitstek het woord voor God, de volmaakte, liefdevolle, rechtvaardige Heer. De gerechtigheid gaat voor Hem uit (Jesaja 58:8).
Deze bloemlezing laat direct al zien dat gerechtigheid zoveel meer is dan een juridisch begrip. Het heeft niet alleen met de rechtspraak te maken, maar met het hele leven. In het Oude Testament is tsedaka bijna een sfeer die je kan omgeven zoals de lucht je omgeeft. Het wijst naar de volmaakte wereld van Genesis 1 toen alles z’n plek kreeg en op z’n plek stond. Alles wat moest schijnen scheen; alles wat moest bewegen bewoog; alles wat moest zwemmen zwom; alles wat moest vliegen bewoog. En de mens die moest bouwen en bewaren, bouwde en bewaarde.
Gerechtigheid gaat diep en is uiteindelijk niet menselijk maakbaar. Daarvoor is de verloedering van mens en wereld te heftig. Gerechtigheid is iets van God. Het wordt je geschonken zoals bij Abram toen hij God geloofde (Genesis 15). En Paulus heeft het in zijn brief aan de Romeinen over onze rechtvaardiging. We wórden gerechtvaardigd. En alle teksten tussen Genesis en Romeinen waar we gerechtigheid tegenkomen, Job, de psalmen en de profeten, worden gekleurd door deze hemelse gerechtigheid.
Er is een uitspraak: Op je verdriet moet je eigenlijk trots zijn. Elk verdriet is een herinnering aan onze hoge rang’ (Novalis). Hetzelfde geldt voor verontwaardiging en boosheid over onrecht. Het zou anders moeten zijn.
Door Christus is ons paradijsverlangen, ons verlangen naar een wereld die oké is, niet langer meer een schrijnende wond, maar een lokkend toekomstbeeld: het koninkrijk van God dat komt is een rijk van liefde en gerechtigheid. We zien uit naar een nieuwe hemel en een nieuwe aarde, waar gerechtigheid wóónt, zegt Petrus.
Alles op zijn plek.
Laurens van Baardewijk is predikant van de NGK van Loosdrecht.
Gerechtigheid: eerlijke zaak
Ik kocht eens een boekje met de titel ‘Wij willen het heidendom eren’. Eigenlijk nam ik het boekje vooral om die rare titel. Nou ja, uiteindelijk heb ik geleerd wat ‘eren’ betekent: ’tot z’n recht laten komen’. Als ik iemand wil eren, betekent dat dus dat ik die persoon tot zijn of haar recht moet laten komen. En dat heeft vast van alles te maken met gerechtigheid.
Maar ga dan eens naar de praktijk om te zien hoe je gerechtigheid concreet maakt. De praktijk van zaken-doen bijvoorbeeld en dan speciaal in gebieden waar je zo weinig gerechtheid lijkt te hebben: de derde wereld.
Stel je de situatie voor. Een goedwillende ondernemer wil een nieuwe productielocatie opzetten op een eiland met ca. 5000 inwoners. Op het eiland zijn al drie bedrijven aanwezig (geheel andere branche, dus geen concurrenten). Het minimum-inkomen is honderd (dat is wettelijk geregeld) maar de drie bedrijven geven hun werknemers maar tachtig. Wanneer de ondernemer zijn werknemers honderd gaat geven (of tachtig met extra’s als ziekte-verzekering etc), zullen de drie aanwezige bedrijven zorgen dat de onderneming niet gaat slagen (op wat voor manier dan ook). Dan heeft dus niemand werk. Als de ondernemer voor zijn werknemers het loon tachtig hanteert, geeft hij te weinig en is hij zelfs in overtreding.
Wat is rechtvaardig? Voor de werknemers, voor de concurrenten, voor de ondernemer, voor de publieke opinie?
Voordat je rechtvaardig zaken kunt doen, zul je onderzoek moeten doen. Je zult moeten beslissen hoe je de onderneming winstgevend kunt maken. Hoe je mensen tot hun recht kunt laten komen. Hoe je kunt ondernemen zonder zaken kapot te maken (natuur, cultuur etc). Je zult aan het werk moeten om er achter te komen wat waar is en wat niet. Op zoek naar wijsheid.
Soms probeer je ellende te voorkomen en juist daardoor gebeurt het.
Gerechtigheid lijkt schaars, zeker in armere landen. Het maakt eerlijk en rechtvaardig zaken-doen heel erg moeilijk, omdat alles doortrokken is van onrecht. Ook de mensen die je zo graag rechtvaardig wilt behandelen blijken onrechtvaardig te zijn. Het lijkt er vaak op dat je zelf niet meer tot je recht kunt komen….
Hopeloze zaak, dus? Dan maar geen zaken doen met die moeilijke gebieden? Of gewoon meedoen en zoveel mogelijk geld verdienen, omdat het toch allemaal eigenlijk niet uitmaakt?
Nee, het is niet hopeloos. Er is hoop: als christen vertrouw ik erop dat God m’n werk zal zegenen als ik m’n eerlijke best doe om rechtvaardig zaken te doen. Dat ik vaak teleurgesteld zal worden, dat is een andere zaak. We leven per slot van rekening in een onrechtvaardige wereld. Daar zal ik mee moeten leren omgaan. Maar het ontslaat ons niet van onze taak en onze verantwoordelijkheid om rechtvaardig met Gods schepping en dus ook met de mensen om te gaan.
Fer Weerheijm is lid van de NGK van Maassluis en ondernemer. Hij komt vaak in Afrika en India en is bewust bezig met verantwoord ondernemen.