Heerenveen - Oberndorf
1993-07-30
"Kijk, die oude man, die daar loopt, behoort ook tot mijn gemeente. Alleen hij is niet op weg naar de kerk, maar naar de kroeg. Over een paar uur gaat hij stomdronken weer naar huis en terroriseert dan zijn familie. Zo gaat het elke zondag."- Jaargang 37
- nummer 16
Aan het woord is mijn Duitse collega, Ulrich Thomas, sinds enige jaren 'Pfarrer' van de Evangelische Kirche in Oberndorf en Volkholz. Ik zit naast hem in de auto en we zijn op weg naar de zondagse kerkdienst in Volkholz.
Daar zal hij de liturgie verzorgen en zal ik de preek houden, terwijl één van onze Heerenveense organisten het kabinetorgel zal bespelen.
Uitwisseling
Met een kleine zestig gemeenteleden vertrekken we op Hemelvaartsdag naar Oberndorf in het duitse Siegerland.
Een reis van zo'n 400 kilometer. Eén en ander is het gevolg van een tweetal Heerenveense families die vanouds al connecties hebben met de Evangelische Kirche van Oberndorf en vooral met de vorige en ondertussen geëmeriteerde predikant Pastor Judt. Een duits predikant, die vloeiend Nederlands spreekt en zeer goed op de hoogte is met ons vrijgemaakte en ned. geref. wereldje. Vooral in Ned. geref. Kampen is Pastor Ernst Judt een een goede bekende.
Beide heerenveense families hebben onlangs het contact met Pastor Judt vernieuwd en een uitwisseling tussen de Ned. Geref. Kerk van Heerenveen en de Evangelische Kirche van Oberndorf georganiseerd. Van donderdagmiddag tot zondagmiddag (20-23 mei) zullen wij te gast zijn bij deze Duitse gemeente. In de loop van de Hemelvaartsdag strijken de Nederlandse families neer op het terrein rondom de kerk. Pfarrer Thomas en enkele Duitse gemeenteleden heten ons welkom. Later verneem ik dat het aantal van bijna zestig Nederlanders wel voor wat problemen gezorgd heeft. Op zoveel gasten had men blijkbaar niet gerekend. Met enige moeite heeft men desondanks voldoende gastgezinnen weten te vinden om de nederlandse gasten onder te brengen, hetzij alleen voor de maaltijden hetzij voor zowel de maaltijden als de overnachtingen.
Sommige gemeenteleden bivakkeren namelijk in tenten en caravans op het terrein bij de kerk, anderen logeren bij gemeenteleden in en rondom Oberndorf, en weer anderen verblijven in een door een gemeentelid geëxploiteerd pension. Ikzelf logeer met vier kinderen in het Pfarrhaus naast de kerk, waar Pfarrer Thomas met zijn vrouwen hun geadopteerd kind wonen. Een huis gebouwd volgens de landelijke normen voor pastorieën van de Evangelische Kirche, dat wil zeggen: met niet vele maar wel grote kamers. Typisch Duits, denk ik. Grote huizen en kleine gezinnen.
Gereformeerd
De Evangelische Kirche in Oberndorf is een gereformeerde volkskerk waar de Heidelbergse Catechismus letterlijk hoog aangeschreven staat. In het van alle gemakken voorziene kerkgebouw.
lees ik in de gemeenschapsruimte aan de bovenzijde van de muren rondom een gedeelte uit de Catechismus: "Alle Gläubigen haben als Glied gemeinsam und jeder für sich Gemeinschaft an dem Herrn Christus und an allen seinen Schätzen und stellen sich in Freude in den Dienst der andern Glieder". Binnen het overwegend lutherse kerkverband bevinden zich namelijk een aantal gereformeerde enclaves, waartoe min of meer ook de zogenaamde 'fromme Gegend' rondom Dillenburg behoort. Zelfs kent men· in deze buurt zoiets als een geref. bond in de hervormde kerk (inclusief lang haar en hoedjes voor de vrouwen): de 'Gemeinschaftsbund', die naast de reguliere zondagmorgendiensten voor de 'liefhebbers' tweede diensten beleggen.
Niets Nederlands (hervormds) blijkt de Duitsers vreemd te zijn. Als we op vrijdag Pastor Judt in Dillenburg (bakermat van de Oranjes) en Herborn (één van de werkplekken van Olevianus, de medeopsteller van de Catechismus) ontmoeten begrijp ik dat hij één van de weinigen is die nog regelmatig en met liefde uit de Catechismus preekt. Hoe groot de liefde van de huidige predikant tot dit gereformeerde belijdenisgeschrift is wordt mij gedurende de drie dagen durende uitwisseling niet duidelijk. Eruit preken doet hij in ièder geval niet.
Volkskerk
De Evangelische Kirche van Oberndorf is een volkskerk. Bijna iedereen in het dorp is lid, maar slechts weinigen leven en werken mee. Op papier telt de gemeente meer dan duizend leden, in de praktijk doen er misschien een honderdtal aktief met het gemeentelijke leven mee. En het aantal kerkgangers op zondagmorgen komt nauwelijks boven de vijftig uit.
Ik begrijp uit de verhalen van mijn collega dat de mensen lid blijven, dat wil zeggen: hun kerkenbelasting betalen, om verzekerd (letterlijk!) te zijn van een christelijke begrafenis. Wat mij (gelukkig) bijna nooit overkomt, overkomt hem dan ook zeer regelmatig: gemeenteleden begraven, die hij nog nooit in de kerkdiensten gezien heeft. Als ik hem vraag wat hij bij zulke begrafenissen zegt, geeft hij als antwoord dat hij dan eenvoudig het Woord van God verkondigt. En dat isdunkt mij - ook het enige en beste wat je dan kunt doen. De praktijk van een dergelijke volkskerk is ons - ned. gereformeerdentotaal onbekend en vreemd. De aanpak, die Chr. Schwarz in zijn boek over gemeenteopbouw (Praxis des Gemeindeaufbaus) voorstaat, wordt mij een stuk duidelijker: werken vanuit de kern en zo proberen de massa papieren leden te bereiken. Gemeenteopbouw is daar gewoon evangelisatiearbeid. (Overigens blijkt mijn Duitse collega minder enthousiast over genoemd boek van Schwarz te zijn dan ik ben. Vreemd!)
Pfarrer
In een kerk als die van Oberndorf is de rol van de Pfarrer (in dit geval overigens bijgestaan door een 'Gemeindepedagoge' , zoiets als een pastoraal medewerker met een bijbelschoolachtige opleiding) nogal verschillend van die van een ned. geref. predikant. Veel meer dan bij ons het geval is komt daar bijna alles op hem neer. Niet dat er geen ambtdragers zijn, maar hun arbeid in de gemeente beperkt zich hoofdzakelijk tot het besturen van de kerk. De totale pastorale arbeid komt eigenlijk geheel neer op de voorganger. Ik vermoed dat de Duitse ouderlingen nog nooit een huisbezoek gebracht hebben. Trouwens ook het organiseren van deze uitwisseling is voor - schat ik - 90 % zijn werk geweest. In stilte prijs ik mezelf daarom gelukkig met ouderlingen en diakenen die meer doen dan wat besturen. Hoewel: er is ook een andere kant. Die blijkt als Pfarrer Thomas mij Oberndorf en omgeving laat zien. Katholieken wonen er nauwelijks, laat staan andere dan 'Evangelische' protestanten. Het dorp en omgeving is zijn gemeente. Terwijl ik hooguit twee gemeenteleden in dezelfde straat kan vinden, en in de meeste straten zelfs geen enkele, wonen zijn gemeenteleden zo ongeveer allemaal naast elkaar. Iedereen in het dorp kent dan ook Pfarrer Thomas en hij kent wel niet allen, maar wel zeer velen.
Kerkdiensten
Op donderdag, Hemelvaartsdag 20 mei, begon dus onze uitwisseling. De hemelvaartsdienst is in verband daarmee van de morgen verzet naar de avond. Met z'n allen wonen wij deze dienst bij. Thomas preekt in de verplichte toga op goed te volgen wijze over de inwijding van de tempel. Het schriftgedeelte en thema is hem aangereikt door het landelijke kerkverband. Hij hoeft zich er niet aan te houden maar doet het doorgaans wel. Het scheelt hem een hoop werk, begrijp ik.
Een groot deel van de dienst wordt verzorgd door de 'Gemeindepedagoge'. Het enige wat de dominee zo ongeveer heeft te doen is het preken. Een 'Posaunenchor' (groep koperblazers) en een koortje verlenen medewerking aan de dienst. De liederen zijn door de organist uitgezocht. In een bijna niet bij te benen tempo worden er gezongen.
Tegenover deze dienst staat de zondag morgendienst die door ons verzorgd wordt. Gemakshalve heb ik me ook maar aan het duitse leesrooster gehouden en preek daarom over Joh. 7,37-39: "Indien iemand dorst heeft, hij kome tot Mij en drinke. Wie in Mij gelooft, gelijk de Schrift zegt, stromen van levend water zullen uit zijn binnenste vloeien." M'n preek heb ik thuis door een leraar Duits laten korrigeren zodat de al te storende taalfouten (die ellendige naamvallen!) eruit zijn.
Evenals in Volkholz wordt ook in Oberndorf het (fraaie) orgel door één van onze organisten bespeeld. De liederen worden in een duidelijk langzamer tempo gezongen dan men in Oberndorf gewend is. De schriftlezingen worden verzorgd door enige van onze gemeenteleden. Het 'grote gebed' wordt eveneens door één van de heerenveense gemeenteleden uitgesproken.
Met het grootste gemak spreekt hij de ene na de andere Duitse volzin uit; hij blijkt dan ook een akte Duits op zak te hebben. Een koor gevormd door de Nederlandse gasten brengt tenslotte enkele (Duitse) liederen ten gehore. Al met al een Nederlandse dienst in de Duitse taal in een Duits kerkgebouw met (helaas) slechts enkele tientallen Duitse gemeenteleden. Dat laatste is teleurstellend voor ons en nog meer voor Pfarrer Thomas. Hij is zelfs een beetje kwaad op zijn gemeente die hem voor zijn gevoel toch wel een beetje in de steek laat. Opnieuw prijs ik mezelf in stilte gelukkig met een naar verhouding groot aantal actieve gemeenteleden, die hun "gaven tot nut en heil van andere leden bereidwillig en met vreugde" willen gebruiken. AI is dat misschien ook het neveneffect van de talrijke scheuringen die de Nederlandse kerken getroffen hebben.
Tegenbezoek
Eind oktober zullen een aantal Duitse gemeenteleden uit Oberndorf Heerenveen bezoeken. Ongetwijfeld onder leiding van Pfarrer Thomas en wellicht in gezelschap van de Pastor Judt. Als ik mijn collega Heerenveen en omgeving laat zien zal ik hem (hopelijk en gelukkig) zondags niet een bejaard gemeentelid op weg naar de kroeg in plaats van de kerk kunnen tonen, maar ik zal hem wel al die andere kerkgebouwen in Heerenveen moeten laten zien. En ik zal hem (opnieuw) moeten proberen uit te leggen waarom alle gelovigen in Heerenveen niet onder één kerkelijk dak samenkomen.