Christen en Kunst (2)
1993-09-10
Moet Kunst altijd 'mooi' zijn?- Jaargang 37
- nummer 19
Mijn idee van Kunst is dat het subtiel moet zijn, vol nuances en haast ijl, vluchtig. Er moet een goede 'ambiguiteit' in schuilen. Met andere woorden, Kunst richt zich op de nuances in Gods schepping; daarom hoort Kunst ook iets van die hoedanigheid te hebben, of het nu om een schilderij of om een gedicht gedicht.
Kunst die een bepaalde harmonie overdraagt hoort tot de Kunst en hetzelfde geldt voor Kunst die een bepaalde schoonheid overdraagt. Maar dat is niet de bepalende factor, meen ik. Maar al teveel Christenen willen dat Kunst alleen maar 'mooi' is, opdat ze zodoende de werkelijkheid niet onder ogen hoeven te zien. Schoonheid heeft een element in zich van escapism, van het verlangen om aan de realiteit te willen ontvluchten. De wereld is immers heel vaak niet mooi.
Een Christen-kunstenaar met gevoeligheid kan in deze wereld anderen mensen toch helpen om de dingen echt te zien! En niet door met schoonheid een laklaag over de echte wereld heen te leggen
En hoe staat het met lelijkheid?
Ook 'lelijkheid' is een moeilijk vast te pinnen begrip. Ik had eens een studente van het Chinese vasteland, die als studieopdracht had om 'lelijke kunst uit het Westen' te bestuderen. Stel je voor, dat was haar opdracht! Met name hield ze zich bezig met het werk van een Canadese kunstenaar, Mark Print, die mensen afbeeldt die aan vleeshaken hangen ... Ook schildert hij hoe delen van mensen in de winkel aan anderen verkocht worden. Dat is echt destructieve kunst. Maar weet je, Print is Jood en heeft zogezegd de 'Holocaust' net achter zich gelaten. Hij probeerde iets over de werkelijkheid te zeggen. Het is alleen bijzonder verschrikkelijk om naar te kijken. Zijn kunst bevat zeker een boodschap, maar ik moet er niet aan denken dat ik zo'n stuk in mijn huiskamer zou hebben hangen...
Maar 'lelijkheid' in de beroemde Kruisigingsscene van Matthias Grunewald is heel anders. De groene en bruine tinten in de achtergrond en de manier waarop Christus daar hangt, met de 'rigor mortis' al in zijn uitgerekte armen, de vingers die het bijna begeven onder het gewicht van het lichaam dat aan een kruis hangt, het is alles aangrijpend. Het is niet aangenaam om naar te kijken, niet alleen, omdat het om een kruisiging gaat, maar vanwege de lelijkheid, de gebrokenheid, de pijn die zo wordt weergegeven dat het bij de toeschouwer mededogen oproept. De prenten van Mark Print roepen bij ons alleen maar onbehagen en walging op; ze stoten ons af. Als iets lelijk is, hoeft het echter nog geenszins destructief te zijn.
Is dat werk van Print dus geen kunst?
Het is stellig wel Kunst! Maar het is geen kunst die ik in mijn kamer zou willen hebben hangen. Het is ook kunst die, zoals ik dat in Mark Prints prenten zie, voornamelijk wil shockeren, waar een geest van afgrijzen aan toegevoegd is. Het werk van Anselm Kiefer, die momenteel bekend begint te worden, is vaak op lood gedaan. Een heeft als titel Multatuli, net als de Nederlandse schrijver uit de vorige eeuw. Er wordt prachtig gras op afge-· beeld, maar het geheel is op lood geschilderd, zodat het op een sombere, existentialistische, manier de vergankelijkheid van dat heerlijke gras afbeeldt, als de bommenwerpers uit de lucht komen schieten en alles tot gesmolten puin wordt omgevormd.
Toch is daar nog een element, een element van tederheid haast, dat ontbreekt in het werk van Print. Dus kom ik terug bij wat ik al eerder zei: Kunst heeft voor mij te maken met, op ambachtelijke wijze, een kennis van een bepaalde werkelijkheid op te roepen die je als mens heel snel kan ontgaan. De geestesgesteldheid die je in een werk moet ontdekken kan in twee richtingen gaan. De kunstenaar kan in feite zeggen: ook ik ben innerlijk kapot van de realiteit die ik hier laat zien. Of hij zegt: eigenlijk geniet ik er wel van om je deze verwoesting te laten zien.
Is de Moderne Kunst als zodanig meer 'abstract' dan andere vormen van Kunst? En mogen Christenen ook zulke abstracte kunst maken?
Alle Kunst kent een zekere mate van abstractie. Kijk naar oude Russische iconen, waarop heiligen staan afgebeeld.
Zo zagen die mensen er niet echt uit! Maar we beseffen dat het hier wel degelijk om mensen gaat.
De moderne kunst laat vaak meer het 'silhouette' van de dingen zien, terwijl in de traditie van de Renaissance het ging om de blik uit het raam, waar een heel tafereel zich voor je blik ontrolde.
Alle kunst heeft dus een zekere mate van abstractie in zich. De vraag zal dus wel zijn: kunnen en mogen Christenen ook zulke abstracte en non-figuratieve werken maken als b.v. een kunstenaar als Jackson Pollock heeft gemaakt?
Mijn antwoord zou luiden: Christenen mogen en kunnen muziek maken, die naar zijn aard heel abstract is; er is geen enkel spoor van figuratieve kunst in Muziek. Als je verhalen vertelt is dat een sterk abstract gebeuren. Hoe ztt het dan met de schilderkunst? Ik meen dat nagenoeg elk denkbaar soort schilderij bij kijkers een reactie kan oproepen: wat heeft God toch .
geweldige kleuren in zijn schepping gelegd! Dat zou een goede reactie zijn. Hoe je vandaar verder moet gaan? In de jaren '60 ging de 'Minimal Art' in New Vork terug op de elementaire, prismatische kleuren die ook een man als Mondriaan gebruikte. Je kon het 'hoekige' en het 'harde' van kleuren zien, hoe deze kleuren met elkaar vibreren, als ze naast elkaar worden aangebracht. Dat is wel interessant om te zien, maar het gaat al gauw vervelen. Na een poosje leer je het 'Alfabet' van kleuren kennen en merk je dat kleuren werkelijk iets fantastisch zijn! Kleuren zijn als bloemen; ze zijn glorieus en zeer de moeite van het opmerken waard! Als een kunstenaar door zijn abstracte kunst een ander daarop opmerkzaam kan maken, kan meehelpen dat die ander zich verheugt dat we niet in een wereld van alleen wit en zwart leven, maar dat we een wereld hebben in de kleuren van de regenboog, dan heeft die kunstenaar die ander een wezenlijke dienst bewezen.
Bestaat er 'een Christelijke visie' op Kunst?
In Spreuken 8 wordt gesproken over 'de Wijsheid', die in den beginnen bij God was. Net als veel uitleggers, meen ik dat de 'Wijsheid' verwijst naar de Heilige Geest. De Heilige Geest heeft er van genoten om aan Gods zijde te zijn en met de mensheid te 'spelen'. Daarvan lezen we ook in Psalm 104. God heeft namelijk fantastische schepelsen gemaakt, walrussen en walvissen, maar ook kippen, die witte eieren leggen, waarvan de kalk weer heel goed is voor ons beendergestel. God heeft, met andere woorden, een geweldige Verbeelding en heeft die geuit door ons te maken zoals we zijn, zodat we ook elkaar kunnen boeien. De Heilige Geest geniet ervan, geloof ik vast, als mensen hun verbeelding en creativiteit gebruiken.
Het is een gave van de Heilige Geest, als mensen talent hebben om kunst te maken. Kunstzinnigheid komt van Hem! Als men weet hoe men een goede vader of moeder moet zijn, is dat een gave van de Heilige Geest.
Er is een passage in Exodus 31, waar we lezen hoe een zekere Aholiab en Bezaaleel op een speciale wijze de Heilige Geest ontvangen om alle voorhangsels een alle voorwerpen voor de Tabernakel te maken. Dat is niet zomaar Gods zegen op Kunst omwille van zichzelf;maar het een zegen van God op dingen die goed, ambachtelijk goed, gemaakt zijn. Rembrandt had die gave, net zoals een vrouw die naait op haar manier en in haar mate van begaafdheid, die gave ook heeft.
Dat is de boodschap van Exodus 31. Met andere woorden, een vrouw die kleren verstelt voor haar buurman, doet dat in feite ook voor de Heer. Dat is wat het wil zeggen dat het een gave van de Heilige Geest is. Ze kan verwijzen naar iedere handeling die met bekwaamheid en met deskundigheid uitgevoerd wordt. Ik heb het al over de loodgieter gehad, die bij mij afvoerpijpen komt repareren. Ik kan het hebben over een visser of vishandelaar. Ik ben zelf de zoon van een vishandelaar. En weet je, de manier waarop mijn vader in een haal een vis kon fileren, voor het aangezicht des Heren! Met een rake klap spleet hij de rug van een makreel open, zodat er geen vlees meer op de graat zat; hij was met een haal volmaakt gefileerd. Daarover heeft Exodus 31 het ook. Op die hoedanigheid, bekwaamheid, ambachtelijkheid, hoort een Christen ook te letten als het gaat om schilderkunst of om beeldhouwkunst, het schrijven van liedteksten, het vertellen van verhalen. Dat zijn allemaal vermogens, gaven, die we van de Heilige Geest krijgen.
Dat zijn zaken die we op de een of andere manier aan onze God moeten 'teruggeven', op een wijze waaruit trouw spreekt.
Er zijn veel Christenen die niet zo op deze wereld gericht zijn, maar meer op de toekomende wereld. Vindt u dat eigenlijk onjuist?
Als ik neerslachtig ben of pijn voel, wil ik ook wel eens bidden: Heer, komt u alstublieft spoedig weer! Maar dan weet ik: als de Heer terugkomt, krijgen we een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. Dan ben ik nog steeds een schepsel, een mens. Dan word ik geen engel! Dan kan ik nog steeds dingen doen met mijn lichaam en met mijn handen. Dat is echt belangrijk voor me. Met andere woorden, ook ik leef in de verwachting van de Wederkomst des Heren, maar ik wil niet 'hier' al leven alsof mijn bestemming alleen maar 'daar' ligt! Ik ben daarin niet 'aards gezind'. Ik denk graag eraan dat Christus gezeten is aan de rechterhand van God; ik denk dus aan 'hemelse dingen' als ik aan Hem denk. En Hij komt terug, naar deze aarde! Paulus spreekt daar ook over en ook wij was wel eens terneergeslagen.
Dan zegt hij zoiets als: Ik zou liever ontbonden en bij Christus zijn, maar ik weet dat het beter is dat ik nog een poosje bij jullie blijf." Zolang ik kinderen heb en buren, met name ook buren die de Heer nog niet kennen, is het beter dat ik hier op aarde ben. Het is beter dat ik op mijn eigen manier, heel stilletjes, ook door mijn ambachtelijk bezig-zijn, hun laat zien dat er een Heer is in de wereld. Dat hoeft niet de hele tijd te betekenen dat ik dat expliciet doe. Als mens wil ik op zich al graag met mijn handen bezig zijn, met kunst, of met vis, of met wat dan ook, als het maar iets is dat ik met mijn handen kan doen. Als je dat wil, dan kan je heel goed een 'geestelijk mens' zijn. Je kunt heel goed "je geest verheffen in de hemel, wat Christus is, gezeten aan de rechterhand van de Vader" en tegelijkertijd dansen, "met je beenderen tot Hem bidden".
Hoe moedigt u Christenen aan om artistiek bezig te zijn?
Je moet Christenen tot artistiek bezig zijn aanmoedigen door hen ertoe te brengen tijd te besteden aan goede voorbeelden van kunst. Daarom vind ik het zo belangrijk dat ouders hun kinderen voorlezen. Dat ze de verhalen ook met zoveel fantasie en verbeeldingskracht voorlezen als ze maar kunnen! Dat het goede verhalen zijn. We hebben het al gehad over het belang -niet het superbelang! - van kunst in het leven van mensen. Dat moet je hele leven feitelijk doortrekken. Het hoeft niet om iets groots te gaan, of iets luids of schreeuwerigs. Het hoeft niet zo nadrukkelijk de aandacht te trekken. In feite moet je ook daarin gedisciplineerd zijn.
Hoe zou de Christelijke gemeenschap gelovige kunstenaars moeten steunen?
De relatie tussen de Christelijke gemeenschap en kunstenaars is meestal maar een zwakke en ook 'aangevochten' verhouding geweest. Kunstenaars hebben soms wel de kans gekregen om het Kerkblad vorm te geven, een ontwerp te maken of iets voor het interieur van een kerkgbouw te maken. Het zou echter ook heel belangrijk zijn, als een gemeente besefte dat haar kunstenaars op een zendingsveld werkzaam zijn! Men zou eens een jaar een kunstenaar financieel moeten ondersteunen, hem een salaris bieden om kunst te vervaardigen die in de wijk geplaatst zou kunnen worden. Nu eens niet binnen het kerkgebouw, maar juist erbuiten! Dat zou kunstenaars bovendien helpen te beseffen dat het bij Kunst niet alleen om henzelf en hun kunst gaat, maar ook om de andere mensen, die ernaar kijken en die ervan genieten.
De Christelijke gemeenschap kan ook kunstenaars helpen door van hun kunstwerken wat te kopen, door er aandacht aan te schenken, door de taal en het idoom van de Kunst te gaan begrijpen. Het meest eenvoudig zou de kloof tussen de Kerk en de kunstenaars kunnen worden overbrugd en de wond geheeld worden, als de Kerk Christenen die kunst maken 'onder haar vleugels' zou nemen en hen dingen laten maken die het leven mooier maken, het een diepere dimensie geven. Laat Christenen maar eens een werkstuk van hun eigen kunstenaars kopen, in plaats van geld uit te geven aan een prent van Picasso, die hen hoe dan ook drie maal zoveel geld zou kosten.