Jim Jones en David Koresh: twee sekteleiders....
1993-03-26
Begin maart werd een sekte wereldnieuws.- Jaargang 37
- nummer 7
Vernon Howell hoorde ooit bij de Zevende Dags Adventisten. Daar was hij als lid geschrapt vanwege zijn extreme ideeën. De voormalige rockmusiscus stichtte een eigen geloofsgemeenschap in Waco (Texas) en noemde zichzelf David Koresh. Onlangs vertelde hij dat hij 33 jaaroud was én de zoon van een timmerman. We hoeven niet lang te raden naar zijn aspiraties: David Koresh beweerde niet alleen een profeet te zijn, op bepaalde momenten meende hij zelfs de nieuwe Christus te zijn.
Als dit artikel geschreven wordt, is nog onduidelijk hoe het afloopt met de volgelingen van Vernon Howell. De autoriteiten zijn bang voor een kollektieve zelfmoord. Dat is niet helemaal denkbeeldig, want er zijn veel overeenkomsten met de sekte en de persoonlijkheid van Jim Jones. Hij pleegde 15 jaar geleden met ruim 900 volgelingen zelfmoord in de bossen van Guyana.
Botsingen
Jim Jones groeide op in een gezin waar weinig warmte was. Er waren ook veel spanningen; later zijn zijn ouders gescheiden. Als kind las hij veel in de Bijbel. Het was zijn (kinder-)wens om predikant te worden. Die wens kwam uit: hij volgde een theologische opleiding en werd al op jonge leeftijd predikant. Het werden geen gemakkelijke jaren. Jones werd predikant in een typische 'middle class'-gemeente van mensen die vonden dat status en uiterlijkheden belangrijk waren. Zijn preken tegen armoede en rassendiskriminatie werden hem niet in dank afgenomen. Het moet een bittere teleurstelling voor hem zijn geweest.
Peoples Temple
Zes jaar na de start in zijn eerste gemeente stichtte Jones in een zwarte wijk van Indianapolis de 'Peoples Temple Church'. Hier kreeg hij de mogelijkheid om zijn idealen te verwezenlijken.
Er ontstond een snel groeiende gemeente, die voor 75% uit 'zwarten' bestond. Veel mensen werden aangetrokken door het warme klimaat van de gemeente. In tegenstelling tot wat er bij de andere kerken gebeurde, had men in deze gemeente het gevoel er echt bij te horen. Hoewel een groot deel van de kerkgangers bestond uit mensen zonder veel opleiding en toekomstperspektief, waren er ook leden die de bovenste treden van de maatschappelijke ladder bereikt hadden. De leden waren intensief bij de gemeente betrokken. De kerk van Jones kreeg in de wijk een goede naam, dankzij haar sociale programma.
Drugsverslaafden en alcoholisten raakten van hun verslaving af.
Bejaarden kregen goede woonvoorzieningen én weer dagelijks een portie vlees op hun bord. Ongehuwde moeders konden hun kinderen op een goede crèche (van de kerk) plaatsen.
Het is niet moeilijk om kritiek te leveren op het eenzijdige sociale programma dat Jones propageerde. Wat moeten we bijvoorbeeld denken van de naam van de kerk? Is de kerk een 'peoples tempie'een tempel van mensen?
Raakten andere wezenlijke onderdelen van het christelijk geloof in zijn boodschap niet onderbelicht? Aan de andere kant pakte Jones zaken op die de christelijke kerk teveel had laten liggen. Niet voor niets werden zijn kerkdiensten bezocht door mensen die elders warmte en zorg voor elkaar misten. In deze gemeente vonden ze een gemeenschap. Bovendien liet Jones zien dat de boodschap van de kerk niet' eindigt als je na de kerkdienst weer naar buiten loopt. Het christen-zijn heeft immers gevolgen voor het leven van alledag?
Genezingen en eisen stellen
Was het waar of was het niet waar?
Jones wekte de indruk dat hij in staat was tot grote wonderen: lammen konden lopen, hij genas mensen van kanker (en toonde aan de gemeente soms de gezwellen) en hij beweerde zelfs doden op te kunnen wekken. Mensen getuigden van wonderbaarlijke genezingen.
"Zuster Davies, u hebt het me niet verteld. Toch weet ik dat u tobt met uw ogen. Ik zeg u: van nu af aan bent u genezen!" "Zuster Morrison, u bent 95 jaar, u kon niet meer lopen, nu loopt u weer bijna de marathon. Wilt u even opstaan en vertellen wat er met u is gebeurd?"
De gemeente bleef maar groeien.
Toch werd het een aantal leden al snel duidelijk dat er met Jones zélf iets mis ging. Het lijkt bijna symbolisch, hij heeft steeds een zonnebril op op de preekstoel. Kan hij het licht niet meer verdragen? Mag niemand hem meer in dé ogen zien? Ook in financiëel opzicht ging Jones steeds meer eisen van zijn gemeenteleden. De vrijwillige financiële bijdragen werden verplicht gesteld en opgeschroefd tot minstens 25% van het inkomen (en soms tot het afstaan van het volledige bezit). Toen iemand uit de gemeente overleed, was dat haar eigen schuld. Als ze aan haar financiële verplichtingen had voldaan, was ze niet overleden.
De leider centraal
De eenzijdige (horizontaal, op sociale programma's gerichte) prediking veranderde in een boodschap waarin Jones zichzelf centraal stelde. Dat gebeurde eerst op een subtiele manier.
"Er zijn mensen die zeggen dat ik veel op Christus lijk, dat God door mij wonderen laat doen". Later werd de boodschap steeds duidelijker. Er werden reklameborden ophangen met teksten als: "Dominee Jim Jones..... Ongelooflijk! Wonderbaarlijk! Verbazingwekkend! De Meest Unieke Profetische Genezingsdienst Waarvan U Ooit Getuige Was! Zie Het Woord Herboren in Uw Midden!" Ook als we rekening houden met de minder bescheiden opstelling van de gemiddelde amerikaanse gemeente (als het om reklame gaat), dan nóg is op dit moment al duidelijk dat de predikant hier wel een erg centrale plaats krijgt.
Het leek zo aardig: videobeelden van David Koresh, de opengeslagen Bijbel in de hand. En foto's van Mozes David, de leider van de Children of God aan het begin van de jaren '70. De latere 'MO-Ietters' gaan alleen maar over de leider. "Geen ding geschiedt er zonder mijn knechten, de profeten; dus luister nu maar naar mijn boodschap, want ik ben die profeet". Uiteindelijk blijken Jones, Mozes David en David Koresh op hetzelfde punt te struikelen: ze stellen zichzelf helemaal centraal.
Als de voorganger de plaats in gaat nemen van de Here Jezus, wordt de kerk een werkplaats van de duivel. Dat is in de kerkgeschiedenis al heel wat keren gebeurd.
Opvallende kenmerken
In de ontwikkeling van de Peoples Temple Church, maar ook bij de voigelingen van David Koresh zien we opvallende overeenkomsten met andere sekten. We kunnen daarbij denken aan de periode rond de Middeleeuwen (de Wederdopers, die o.l.v. Jan van Leyden een eigen staat in Münster stichtten, de volgelingen van Joachim van Fiore, van Böhm en van Melchior Hofmann.) Kenmerkend zijn o.a. (naast het centraal stellen van de leider):
- gemeenschap van goederen: de leider eist alle persoonlijk bezit van de leden op. Het is bekend dat dit de persoonlijkheid verzwakt, mensen hebben iets van zichzelf nodig. Ook diktaturen maken van dit gegeven misbruik in hun concentratiekampen.
- maximale inzet voor de sekte: de leider eist alle tijd op. De volgelingen van Jones maakten werkweken van 80 uur, ze moesten soms hele nachten doorwerken; wie in slaap viel kon rekenen op represailles. Het gevolg was dat de weerstand van de leden verminderde.
Ze ondergingen de boodschap van de leider zonder nog kritische vragen te kunnen stellen.
- een sterke toekomstverwachting: de wereld vergaat binnenkort, maar het heil is voor de leden van de sekte. De leider meent de komst van het heilsrijk soms tot op de dag nauwkeurig te kunnen voorspellen. Jim Jones voorspelde dat de wereld in 1963 zou vergaan, David Koresh voorspelde dit voor 1993.
- ontkenning van het belang van het huwelijk, vaak gepaard gaande met ontspoorde seksualiteit.
Jones stelde alles in het werk om mannen en vrouwen tegen elkaar op te zetten en op die manier huwelijken te breken. Polygamie is bij veel van deze sekten normaal. De leider bepaalt de verhoudingen, ook kinderprostitutie komt voor. David Koresh heeft kinderen bij 20 vrouwen, zij zijn van het goede zaad, als enigen waardig in de ogen van God.
- het zich fel afzetten tegen de buitenwereld, die als de duivel wordt afgeschilderd. Tegen de duivel mag je je wapenen. Jim Jones bezat veel wapens en liet zonder pardon leden van een onderzoekskommissie doodschieten, David Koresh heeft zich niet voor niets tot de tanden toe bewapend.
De slechte buitenwereld
De buitenwereld was ook voor Jones absoluut niet te vertrouwen. Naarmate hij zichzelf meer centraal stelde, werd die wereld door hem steeds negatiever afgeschilderd. Het was één van de middelen die hij nodig had om de mensen bij zijn sekte te houden. Kinderen uit zijn gemeente mochten niet meer praten en spelen met andere kinderen; er vond zelfs kontrole op het schoolplein plaats. Jones stichtte een eigen krant, de Peoples Forum. Immers: de informatie van buiten is niet te vertrouwen. De andere kranten worden beïnvloed door de CIA, de FBI en Interpol. Hun bedoeling is om de gemeente te vernietigen. En naarmate de kritiek op misstanden 'in de sekte groeide, werd Jones nóg meer versterkt in zijn idee: iedereen heeft het op ons voorzien!
Een ander middel dat Jones gebruikte was: intimidatie. Alles was geoorloofd om mensen binnen de sekte te houden.
Ieder uittredend lid zou immers 'uit de kerk kunnen klappen'? Gezinnen werden uit elkaar gehaald, kinderen werden tegen hun ouders opgezet, wie toch wegliep werd met de dood bedreigd. Tijdens een kamp van de kerk werd een hele groep kinderen zwaar mishandeld vanwege een klein vergrijp door een van de kinderen. Wat aanvankelijk gewoon als een 'tik' begon, werd dagelijkse praktijk en ontaardde in regelrechte terreur.
Scheiding tussen kerk en staat
Hoe kunnen zulke excessen als Jonestown en Waco in de USA plaats vinden?
Peter Steinfels (redakteur religie van de New Vork Times, geciteerd in 'Trouw' van 11 maart 1993) verklaart dit uit het feit dat de scheiding tussen kerk en staat in de V.S. heel sterk is doorgevoerd: de staat mag zich niet met de kerk bemoeien. Daardoor kunnen bizarre sekten een ongelooflijke mate van vrijheid genieten. Zo is er in de USA een neo-nazi-kerk onstaan, én een sekte die publiekelijk kinderen kon mishandelen. Daarnaast noemt Steinfels het feit dat iedereen zich dominee of pastor mag noemen (zonder ook maar enige theologische opleiding te hebben genoten).
Persoonlijkheid
Wat maakt iemand tot een leider zoals Jim Jones? Kennelijk heeft zo'n persoon een charisma; men is bereid hem te volgen. Maar waarom raakt iemand dan zo het spoor bijster? De gereformeerde theologie waarschuwt terecht al vele eeuwen voor de gevaren van een eenzijdige prediking. Bij Jones zien we dat er nog andere gevaren zijn. Zijn dominante aanwezigheid en onevenwichtige persoonlijkheid hebben de volledige ontsporing van de 'PeoplesTemple Church' in de hand gewerkt. Het is Erik Erikson geweest die in zijn boek over Luther liet zien dat de manier waarop deze reformator handelde, beïnvloed werd door zijn jeugdervaringen. In hoeverre hebben vroegere ervaringen bij Jones een rol gespeeld en hem kwetsbaar gemaakt?
Zoals de kleine Jim had gevochten om waardering te krijgen, zo was de grote Jim bezeten op zoek naar erkenning.
Hij vocht tégen de kerkeraad die hem onvoldoende erkenning gaf én tegen alles wat hij als gevestigde orde zag.
Toen hij eenmaal werd gewaardeerd als predikant, werd hij direkt bang om datgene te verliezen wat hij bereikt had. De angst dat hij (weer) in de steek gelaten zou worden stak de kop op. Zijn gemeenteleden zouden hem immers ook in de steek kunnen laten?
Met andere woorden: uitgerekend toen het hem voor de wind 'leek te gaan, ontstonden ook de grootste problemen.
Hij kon de weelde van de waardering en erkenning niet aan....
Jones en zijn gemeente
De 'Peoples Temple Church' bestond uit mensen die zochten naar warmte, naar genegenheid en belangstelling.
Ze zochten naar iemand die leiding kon geven aan hun (vaak ontspoorde) leven. Jones zelf voelde vermoedelijk goed aan dat ze dat ook nodig hadden.
Tegelijk wist hij wat hun zwakheden waren. Wie niet wilde luisteren, trof hij op allerlei emotioneel kwetsbare plekken.
Hij maakte huwelijken kapot.
Moest hij wreken wat er vroeger thuis mis was gegaan? Waarschijnlijk was er bij Jones sprake van een forse dosis haat tegen mensen; hij wilde aan anderen wreken, wat hem zelf was aangedaan. Dit maakte dat hij op den duur geen enkel middel schuwde om mensen tot de orde te roepen. Het was óf wit, óf helemaal zwart; mensen waren óf goed (= slaafs volgzaam), óf volstrekt onbetrouwbaar. In dat laatste geval hoefden ze niet te rekenen op christelijke naastenliefde, maar op een woedende Jones die intimidatie en terreur hoog in zijn vaandel had staan.
Excessen zoals in Jonestown en in Waco laten zien wat het belang is van een gedegen en evenwichtige theologische opleiding. Ze laten ook zien hoe belangrijk het is dat gemeenteleden en kerken op elkaar toezien. In hoeverre werd Jones binnen en buiten de gemeente kritisch begeleid? Of heeft men de dingen maar laten gebeuren?
Een geïsoleerd funktionerende gemeente is in dit opzicht vaak een kwetsbare gemeente; men wordt tezeer afhankelijk van de ideeën van de voorganger.
Vluchten
Jones merkt dat hij de grip op zijn sekte dreigt kwijt te raken. De onbetwiste leider duldt niet dat er vragen worden gesteld. De kritiek van de buitenwereld wordt sterker. Er gebeuren vreemde dingen bij de Peoples Temple Church! Er is maar één uitweg: vluchten. Verslaafd aan stimulerende middelen, pijnstillers en cocaïne vlucht de leider met zijn volgelingen naar Guyana, om daar zijn eigen hei Isrijk (Jonestown) te stichten. Hij begint zijn volgelingen voor te bereiden op een nieuwe boodschap, een 'principe, waarvoor het waard is te sterven'.
Daarmee wordt een drama ingeluid.
Het einde van de geschiedenis weten we: in 1978 vinden in de oerwouden van Zuid-Amerika 911 mensen de dood.....