The Poor are Many
1993-12-17
N.a.v.: Frank Sawyer, The Poor are Many. Political Ethics in the Social Encyclicals, Christian Democracy, and Liberation Theology in Latin America.Proefschrift. Kok, Kampen, 1992.- Jaargang 37
- nummer 26
Latijns-Amerika
Zoals onlangs al in 'Opbouw' werd aangekondigd, volgt nu een poging tot bespreking van een proefschrift dat mei vorig jaar werd verdedigd door Dr.Frank Sawyer, destijds verbonden aan de Nederlands Gereformeerde Kerk van Zoetermeer en nu verbonden aan de Theologische Faculteit in Sarospatak, Hongarije. In de tussentijd heeft dr. Sawyer, die van geboorte Canadees is, een aantal jaren doorgebracht in Midden-Amerika. De neerslag van die periode vindt men in zijn proefschrift terug. In zijn dankbetuiging maakt hij daar onder andere melding van. "From students in Honduras, Nicaragua and EI Salvador I learned much about Latin American realities."(v) In ruim 200 pagina's krijgt de lezer inzicht in de sociaal-economische en politieke werkelijkheid van Latijns-Amerika, maar het accent in het proefschrift ligt vooral op de wijze waarop de Rooms-Katholieke Kerk, de Christendemocratische partijen en de Bevrijdingstheologie op die realiteit hebben gereageerd en nog reageren. Daarmee ligt voor de lezer dus een problematiek op tafel waarmee we lang niet elke dag zo worden geconfronteerd.
Zowel de precieze probleemstelling als de vele pogingen om tot een vreedzamer en menswaardiger bestaan in de Latijnse wereld te komen worden een stuk helderder dan ook het geval is, als men kranten en tijdschriften hier geregeld over dit alles leest. Tegelijk valt op hoe dr. Sawyer impliciet en soms ook expliciet partij kiest: uit zijn relaas blijkt een warme belangstelling voor het wel en wee van de vele armen in de regio; bovendien spreekt hij met respect over de pogingen van Roomskatholieke theologen en anderen om in een situatie van onrecht echt tot enig herstel te komen. Dat is een zaak die al snel moet worden opgemerkt: geen antipaaps geluid in dit proefschrift.
In wat meer detail: toen
Nu een wat meer gedetailleerde weergave van (een deel van) de inhoud. Er wordt immers zoveel stof aangeboden dat het niet goed te doen is om alle zaken die aan de orde worden gesteld ook echt recht te doen. Laat ik daarom maar mijn persoonlijke voorkeur en interesse enigszins volgen bij het weergeven van een deel van de tekst en het registreren van mijn eigen reacties daarop.
In de eerste plaats, het meest informatieve - en schokkende - deel van het proefschrift voor mij waren hoofdstuk 2, waarin de historie van de regio weergegeven wordt en hoofdstuk 5, dat speciaal ingaat op de politieke omstandigheden van Centraal Amerika. Hoofdstuk 2, Political Ethics in a changing Context, neemt de lezer mee op een tocht die 500 jaar geschiedenis van Latijns-Amerika omvat. We lezen in een paar zinnen van zeer groot en schreeuwend onrecht, door de .
Spaanse Conquestadores begaan vanaf het eerste moment dat ze voet aan wal zetten. Ik citeer: "In 1531voer Francisco Pizarro naar Peru en in drie jaar tijd marcheerde zijn leger ongeveer 4800 km door het Andes gebergte, waarbij het Inca rijk werd veroverd en Lima werd gesticht in 1535. Hele bevolkingen van inheemse volkeren die niet in de veroveringsoorlogen omkwamen zouden sterven aan de ziekten die de veroveraars met zich meebrachten en door de dwangarbeid op de velden en in de mijnen. De Azteken, Maya's en Inca's werden gemarginaliseerd; ze werden teruggedrongen in de bergen en de oerwouden. De conquistadores verdeelden het beste land onder elkaar in een quasifeodaal encomienda systeem dat lijfeigenschap vereiste alsook schatting eiste van de inheemse bevolking als tegenprestatie voor het feit dat ze tot het Christelijk geloof waren bekeerd en voor het patronato systeem dat bepaalde bescherming bood die geordend en gelegitimeerd waren door Koning en kerk in een soort hiërarchie van God, Heiligen, Paus, Koning, Gobernadores, grondbezitters, CrioIlos, Mestizos en inheemse lijfeigenen. Zonder een gevoel hoe dat van binnenuit ervaren werd kan men veel van het traditionele Latijns Amerika niet begrijpen. Men heeft opgemerkt dat dat systeem van verovering, encomienda en hacienda in sterke mate aanleiding heeft gegeven tot traagheid in Latijns-Amerika. De verovering en de kerstening, oftewel de verovering van gebieden en van zielen, gingen hand in hand en zodoende zou de kerk vierhonderd jaar lang vaak geassocieerd worden en betrokken raken bij dictatoriale regimes. De Kerk, als een integrerend bestanddeel en zelfs als een profetische stem in Latijns-
Amerika moet in haar sociale context worden begrepen om haar oudere en nieuwere sociale rol te kunnen begrijpen."
(23,24) lets verderop lezen we hoe Spanje, dat de overzeese gebieden als pure wingewesten gebruikte, achterbleef met haar systeem van fictieve economie' van een mercantilisme dat gebaseerd was op goud en zilver, dat uit de koloniën werd betrokken, in plaats van op industrialisatie en een rationeel gebruik van het economische proces.( ) Deze poging zo snel mogelijk rijk te worden berokkende op de lange duur aan zowel Spanje als haar koloniën ook aangrijpend gevonden. Ook overtuigde het me opnieuw van de noodzaak om als Christen na te denken waar het beleid van onze welvarende landen in de Derde Wereld toe leiden kan.
De Rooms-Katholieke Kerk
Tegen die achtergrond wordt de inhoud van hoofdstuk één een heel stuk helderder. Daar gaat het vooral om de houding van de diverse Latijns-Amerikaanse bisschoppenconferenties en hun uitspraken over de politieke en sociale kwesties in hun regio.
Bisschoppenconferenties en encyclieken
Dr. Sawyers boek gaat behoorlijk uitvoerig in op de diverse pauselijke encyclieken en de diverse bisschoppenconferenties.
We lezen over de inhoud en de uitwerking van encyclieken als 'Rerum novarum' (1891) en 'Quadragesimo Anno' (1931) tot en met 'Centesimus Annus' (1991) Ook volgen we conferenties als CELAM II in Medellin (1968) waar 'het thema van de bevrijding in verband met beheersing en afhankelijkheid werd gesteld en waar een nieuwe wending werd gemaakt naar een kerk van de allerarmsten.' (41) Tijdens CELAM 111 (1979) die gehouden werd te Puebla (Mexico) was de toon van de documenten voorzichtiger maar werd toch ook openlijk gesproken tegen de "nationale veiligheids"-doctrine die in Latijns-Amerika leidt tot militaire beheersing". (50) Temidden van de gegevens in dit verband wordt ook de aandacht gevraagd voor de opkomst van de Bevrijdingstheologie. Bij de beoordeling van de situatie spreekt Sawyer van 'the struggle of paradigms' die plaatsvindt in Latijns-Amerika. (58) Zoals al gemeld, viel me op met hoeveel sympathie de schrijver spreekt van roomskatholieke theologen en schrijvers die aan de diepe malaise in de regio iets constructiefs willen doen.
En verder ...
Verder moet ik eerlijk belijden dat ik de discussie over de idealen van de Christen Democraten in Latijns Amerika wat ver van mijn bed vond staan (hoofdstuk 3), maar dat was anders met de' "Teologia de la Liberacion" (hoofdstuk 4) waarin aandacht wordt gevraagd voor het denken van bevrijdingstheoloog Gustavo Guttierez. (pp.91-123) Tegelijk moeten we opmerken dat het werk van Guttierez ook door middel van andere publicaties in ons land zeker niet onbekend mag heten. Hoofdstuk 6 gaat in op de conclusies, onder het kopje 'Veritas omnia vincit', 'de Waarheid overwint alles'. In zijn oordeel over de Bevrijdingstheologie merkt Sawyer op: "De Bevrijdingstheologie heeft er terecht op gewezen dat het winstmotief afgodische vermen heeft aangenomen en oorzaak is geworden van onderdrukking en armoede. De Bevrijdingstheologie heeft een niet te loochenen stoot gegeven tot verandering van Latijns-Amerika. ( ) We moeten verder de Bevrijdingstheologie eren om haar vasthouden aan de dialectische spanning tussen geloof en samenleving en tussen onderdrukking en bevrijding." (176,177)
Aan het einde van zijn proefschrift lees ik onder andere het volgende: "Het zal uit de multidimensionale kenmerken van structurele armoede duidelijk zijn dat er niet sprake is van slechts een antwoord op de sociale kwestie in Latijns-Amerika.
( ) Wat waar is in zowel het werk van (de Christendemocraat) Frei ( ) als in Guttierez' Teologia de la Liberacion is dat ze beiden een stuk waarheid hebben gesproken over voortdurende strukturele onderdrukkingen, verkeerde prioriteiten, en op hun eigen wijze hebben gesproken over een nieuwe mogelijkheid. Ze ontkennen niet dat God en de democratie in Latijns-Amerika in een leegte zijn terechtgekomen; ( ) toch inspireren ze ons om te luisteren naar een evangelie van liefde en gerechtigheid en naar een nieuwe praxis van dit alles te zoeken. Het spreken van de waarheid heeft de grote verdienste dat het een debat doet ontstaan waarin het gaat over opties die hoop brengen en dat het er bovendien om gaat om een nieuw politiek ethisch gedrag in Latijns-Amerika aan de orde te stellen." (183)
Nawoord
Laat ik eerlijk zeggen dat ik in mijn recente leven wel eens dissertaties onder ogen heb gekregen die ik speller las. Dat ik over dit proefschrift relatief lang heb gedaan lag niet aan het Engels, maar aan de thematiek. Het specifieke 'jargon' van de bevrijdingstheologie en de wijze waarop sociale misstanden in Latijns-Amerika worden beschreven is voor mij persoonlijk soms een belemmering om snel op te schieten. Omdat Sawyer veel van zulk materiaal in zijn proefschrift opneemt, uiteraard, werd dezelfde 'taalkundige zwarigheid' door mij ook bij het lezen van deze dissertatie geregistreerd.
Tegelijk ben ik weer onder de indruk gekomen van de geweldige nood van die regio en ben ik (wat wellicht wel nodig was) ook gecorrigeerd in mijn soms nogal afwijzende houding t.o.v. de bevrijdingstheologie. Dat is alles voor mij persoonlijk winst. Tegelijk vraag ik me nog wel een andere zaak af: in hoeverre staat het hele subcontinent Latijns-Amerika nog waar Sawyer ons aan het einde van zijn proefschrift achterlaat? Als ik het vrij recente werk van dr. David Martin, Tongues of Fire. The Explosion of Protestantism in Latin America. (Blackweil, Oxford, 1990)lees, dan wordt in dat boek gesuggereerd dat de basisgemeenschappen en ook de Bevrijdingstheologie in feite al wat achterhaald zijn. Momenteel is, aldus Martin, een veel belangrijker ontwikkeling de overgang van velen der armsten naar de 'Evangelicos', de Protestanten. Datzelfde geluid heb ik van diverse kanten vernomen. Is het juist dat de 'grenzen' in Latijns-Amerika inmiddels al weer op andere plaatsen liggen dan de plekken die we onder leiding van dr. Sawyer verkennen?