De bijbel in huis
1992-01-17
Onder de titel 'De bijbel in huis' wordt in het Rijksmuseum Het Catharijneconvent in Utrecht een tentoonstelling gehouden over de manier waarop mensen zich in de 17e en 18e eeuw omringden door bijbelse voorstellingen.- Jaargang 36
- nummer 2
In zijn openingstoespraak heeft Prof. Dr. J.W. Schulte Nordholt een verband gelegd tussen de Reformatie en de opkomst van deze bijbelse voorstellingen in huis.(1) Toen de beelden en afbeeldingen uit de kerken verwijderd werden, bleef de behoefte bestaan om de bijbelse geschiedenissen zichtbaar te maken. Ze kwamen op een andere manier terug, minder gestileerd, minder aan vaste regels gebonden. Wie door het Catharijneconvent wandelt, komt deze tegenstelling direkt op het spoor: je wandelt zó van de roomskatholieke kerkelijke kunst de tentoonstelling binnen. En alles lijkt direkt anders: van de strakke middeleeuwse vormgeving in de kerkelijke kunst naar de bijbelse afbeeldingen in de huizen van de gezinnen van de Reformatie.
Het zijn uitingsvormen die we in de grote musea nauwelijks tegenkomen: een originele, frisse 'volkskunst'. Het plaatst de Reformatie ook in een bijzonder perspektief. Het idee dat in de gezinnen van de Reformatie geen ruimte zou zijn voor creativiteit, wordt hier wel grondig teniet gedaan.
Alledaagse gebndkavoorwerpen
De tentoonstelling is maar klein: twee zalen en een videoruimte. Je zou denken dat je er zó op uitgekeken bent.
Toch valt er heel wat te beleven. Het begint al bij de videopresentatie. Begonnen wordt met een schilderij van een welgesteld gezin. Wat heeft zo'n gezin allemaal in huis? Een aantal gebruiksvoorwerpen wordt voor het voetlicht gehaald. En dan blijkt dat veel van deze alledaagse voorwerpen gesierd worden met bijbelse voorstellingen.
De wieg is beschilderd met bijbelse taferelen, in het wijnglas vinden we een geschiedenis uit de bijbel terug, de schouw bevat 278 tegels met bijbelse voorstellingen (in willekeurige volgorde), zelfs het zoutvaatje wordt gesierd met een verhaal uit de bijbel.
Men kan zich afvragen in hoeverre er bij minder welgestelde gezinnen ook sprake was van versieringen; toch lijkt het aannemelijk dat het in de 17e en 18e eeuw niet ongewoon was dat men in huis op deze manier aan de bijbel werd herinnerd.
Verbanden
Interessant is het, om het verband tussen het gebruiksvoorwerp en de afbeelding te achterhalen. De vrouw van Lot op het zoutvaatje is duidelijk: ze veranderde immers in een zoutpilaar.
Een afbeelding van de 3 wijzen achter op een slee kan ook verklaard worden: Driekoningen valt midden in de winter. Op een wijnglas dat geheven werd om vriendschappen te bezegelen vinden we David en Jonathan.
Mooi gekozen is de roerklik van een boot met aan de ene zijde de geschiedenis van Petrus die door Jezus uit het water wordt gered en op de andere zijde Jezus, die de storm tot bedaren brengt.
Geen verband?
Veel andere voorstellingen lijken volstrekt willekeurig gekozen. Je zou op een wieg een aantal bijbelse taferelen over kleine kinderen kunnen verwachten (bv. Mozes in het biezen mandje).
We vinden echter op een Hindelooper wieg achtereenvolgens de ontmoeting tussen David en Abigaïl, David die de slip van Sauls mantel toont, het manna in de woestijn, Abraham krijgt Sara terug van Abimelech (in de catalogus ten onrechte vermeld als Amalek(2)).
Voor andere gebruiksvoorwerpen lijkt het vrijwel onmogelijk om een passende bijbelse geschiedenis te vinden.
Daarom wordt een theebusje met een vermoedelijk willekeurig gekozen prent gesierd: de doop van Christus in de Jordaan. Op een naaldenkoker en op een snuifdoos vinden we de vlucht van Jozef, Maria en Jezus naar Egypte.
Thema's
Op de tentoonstelling komen bepaalde thema's vaak terug. Een geliefd onderwerp is de geschiedenis van Esther.
Ook Abigaïl wordt regelmatig als voorbeeld gesteld. Dat voorbeeld geeft ook de betekenis van de afbeelding aan: niet zelden ging het om de moraal van het verhaal. Op de trouwkoffertjes ('knottekistjes') wordt dan ook regelmatig gewaarschuwd tegen huwelijksontrouw: bv. Jozef en de vrouw van Potifar, David en Bathséba. Opvallend is overigens hoe vaak vrouwen uit de bijbel ten tonele worden gevoerd.
De voorstellingen waren ook streekgebonden.
Op Ameland konden veel afbeeldingen van de 5 wijze en de 5 dwaze meisjes worden gevonden. In de Zaanstreek blijkt de geschiedenis van de verloren zoon populair te zijn.
Ook de kerkelijke achtergrond is van belang. Zo was in lutherse kring het thema van Christus en de overspelige vrouw geliefd, omdat de geschiedenis de goddelijke genade illustreert(3).
Waar in de bijbel?
De bezoeker aan de tentoonstelling staat versteld van het aantal bijbelse illustraties op alle mogelijke gebruiksvoorwerpen.
Vaak waren deze afbeeldingen kopieën van platen uit bv. de Statenvertaling. Er zijn overigens ook tal van illustraties uit de aprocriefe boeken.
Voor de bezoeker die een bijbelse geschiedenis niet thuis kan brengen worden de meest afgebeelde bijbelse geschiedenissen op een fotokopie samengevat.
Ook liggen er bijbels ter inzage: van de Statenvertaling t/m de Startbijbel.
Regelmatig zagen we bezoekers in deze vertalingen bladeren.
Catalogus
De catalogus die ter gelegenheid van deze tentoonstelling wordt uitgegeven, is een aparte vermelding waard. Tientallen foto's (deels in kleur) vormen een illustratie bij de tekst. Niet alleen tentoongestelde voorwerpen worden beschreven. Verschillende hoofdstukken geven achtergrondinformatie over het onderwerp van de tentoonstelling.
Zo wordt beschreven hoe de bijbel zijn weg vond van de kerk naar de huiskamer.
Een ander hoofdstuk behandelt de prentbijbels die in omloop waren.
Enwelke bijbelse thema's werden via de prentkunst bekend in ons land?
Daarbij kan men onderscheid maken tussen prenten met een vertellend karakter en de morele voorbeelden (bv. Van Liesveldt, die n.a.v. elk van de Tien Geboden een geschiedenis uit het O.T. in beeld brengt). Tenslotte wordt in 2 hoofdstukken de plaats van bijbelse voorstellingen in het interieur beschreven. Een boeiende catalogus.
Alleen is het jammer dat de toespraak van Schulte Nordl1olt niet is opgenomen in dit naslagwerk(4).
De moeite waard
Het is een kleine tentoonstelling in het uitgebreide Catharijneconvent in Utrecht. Niettemin zeker de moeite waard. Onwillekeurig moest ik denken aan die bekende tekst uit Deut. 6: "gij zult het uw kinderen inprenten wanneer gij in uw huis zijt, wanneer gij nederliqt, wanneer gij opstaat... gij zult ze schrijven op de deurposten van uw huis en aan uw poorten..." Prof. Schulte Nordholt eindigde zijn lezing met het kerstverhaal van Dickens: de bekering van Scrooge begint voor een oudhollandse haard met tegels met bijbelverhalen. Je kunt je afvragen of tegels en prenten in onze tijd nog wel een funktie hebben. Je kunt je evenzeer afvragen of wij die herinneringen aan de bijbelse boodschap niet teveel verstopt hebben.
Tot 8 maart kunt u nog terecht in Utrecht (niet op maandag)(5).
Noten:
1 Dr. J.W. Schulte Nordholt: "Israëls helden en heldinnen in de lage landen". Gepubliceerd in 'Trouw', 18 december 1991.
2 Catalogus, blz. 92
3 Catalogus, pagina 84.
4 De bijbel in huis; Waanders/ Catharijneconvent 1991; 112 blz; f 35,-
5 De bijbel in huis; tentoonstelling in Rijksmuseum Het Catharijneconvent in Utrecht, Nieuwegracht 63 (5 minuten lopen van de Dom; halte Catharijneconvent van bus 2/22).
Prijs: volwassenen f 3,50; kinderen f 2,-.