Oost-Europa (6)
1991-01-18
Er zijn in Roemenië 14 godsdienstige groeperingen, waarvan de Roemeens-orthodoxe kerk de grootste is. Alle hebben ze het volste recht hun aktiviteiten te ontplooien. Wij geloven dat er geen tegenspraak bestaat tussen enerzijds de verwezenlijking van een socialistische maatschappij en anderzijds het bestaan van meerdere godsdienstige gemeenschappen en het recht van onze burgers er een godsdienstige overtuiging op na te houden. Het is niet te ontkennen dat de kommunistische partij ... een aantal problemen anders benadert dan de kerk. Maar deze uiteenlopende methodes mogen de bestaansvrijheid van godsdienstige groeperingen niet in gevaar brengen.- Jaargang 35
- nummer 2
Nicolae Ceausescu,
in KRO-programma 31 maart 1973.
Welwillend bekeken
Dat zei 'de vader der doden', president Ceausescu, in het begin van de jaren '70. In die tijd werd door velen in het Westen nog met enige bewondering, soms zelfs sympathie, naar de man en zijn regime gekeken. De man die de Sowjet-Unie durfde te trotseren, die diplomatieke relaties met Israël onderhield en geweigerd had om zijn troepen te laten meedoen aan de inval in Tsjechoslowakije. Datzelfde gevoeldit is toch een ander communisme dan elders - werd ook gevoeld, toen in 1971 in Roemenië kerstzegels uitkwamen met afbeeldingen, die de wijzen uit het Oosten leken af te beelden (achteraf bleken het fresco's in een beroemde Roemeense kerk). En wat te denken van het bijzondere verschijnsel dat de begrafenis van Ceausescu's vader, in z'n geboortedorp, op de televisie werd uitgezonden, terwijl dat gebeurde volgens de roemeensorthodoxe ritus, met een bisschop en 13 priesters aanwezig, in vol ornaat.."
Nu, een kleine twintig jaar later, hebben we het gevoel dat inderdaad het Roemeense 'Communisme' anders was dan elders, maar dat het alleen in bruutheid verschilde! Nu zullen we bij zo'n gebeuren als de begrafenis van Ceausescu sr. vooral oog hebben voor de mogelijk 'megalomane' trekjes in het karakter van de zoon. Historici zullen de diverse stadia in Ceaucescu's carrière en de ermee gepaard gaande fasen van onderdrukking van het Roemeense volk nog wel gaan boekstaven en analyseren. De eerste boeken op dat terrein zijn al op de markt. Opmerkelijk is in elk geval dat de tiran zich behoorlijk lang in een redelijk welwillende publieke opinie van 'het Westen' mocht verheugen. En dat terwijl de gehate 'Securitate' al druk bezig was elke vorm van oppositie op te sporen en uit te roeien.
(Oosters) 'orthodox'
Net als voor de Hongaren gold, moet worden opgemerkt dat de Roemenen een eigen cultuur hebben, die voor een groot deel wordt gestempeld door een afwijkende taal. "Het roemeens is niet een slavische maar een romaanse taal, waarin het slavisch en het grieks hun sporen hebben nagelaten ... Dat de bevolking, die het christendom reeds in de eerste eeuwen zowel van latijnse als van oosterse missionarissen ontving, tot de byzantijnse ritus behoort dankt zij aan het feit dat in de middeleeuwen de banden met Constantinopel steeds sterker werden. De liturgie wordt er gevierd in het roemeens." 3 In de vierde eeuw, lees ik elders, waren er in de Romeinse provincie Dacië, die ruwweg met het huidige Roemenië samenvalt, al christenen. Een bisschop resideerde in Tomi, het huidige Constantsa; hij onderhield contacten met o.a. de beroemde kerkvader Johannes Chrysostomos, die patriarch in Constantinopel was. Zo waren de Roemenen dus voor de oosterse vorm van christelijk geloof gewonnen; de overheersing van het land door de eveneens orthodoxe Bulgaren, van de negende tot de elfde eeuw, maakte die band alleen maar hechter. En hetzelfde gebeurde, toen Roemenië vervolgens onder Turks bestuur kwam, een proces van overheersing dat in de eerste jaren van de zestiende eeuw voltooid was. "Men kan het Roemeense leven en de huidige cultuur niet echt begrijpen als men niet scherp in het oog houdt welke grote rol het orthodox geloof en levenspraktijk gespeeld heeft bij het levend houden van het hart van de natie, en dat gedurende een lange periode van vreemde overheersing", zegt Trevor Beeson ervan. Hij vervolgt: "Het is echter belangrijk om ook in het oog te houden dat, anders dan in andere delen van Zuid-Oost Europa, die onder Turks bewind vielen, het geval was, de Roemeense gebieden niet rechtstreeks onder Turkse heerschappij kwamen, maar als vazalstaten voortbestonden, waarbij hun Christelijke vorsten door Constantinopel moesten worden goedgekeurd.
Als zodanig bleven ze vrij van islamitische bemoeienis; ze mochten hun geestelijk leven zelf regelen.
Het was zelfs verboden om in het land moskeeën te bouwen of de bevolking tot overgang tot de Islam aan te zetten.
Hoewel Walachije en Moldavië economisch werden uitgezogen en voortdurend het slagveld vormden bij de conclicten tussen Turkije en Rusland, konden ze wel christelijke vorstendommen blijven." 4 Nadat de Oostenrijkers het westelijk deel van het land, Transsylvanië, van het Turkse juk hadden bevrijd, werd vanuit Hongarije, van zowel katholieke als protestantse kant, aandrang uitgeoefend om tot de 'westerse' vorm van Christendom over te gaan. Dat had een averechts effect, zegt Beeson, "Orthodoxie werd steeds meer een keurmerk van de Roemeense nationale identiteit."
Tussen 1859, het jaar waarin het onafhankelijk koninkrijk Roemenië werd geproclameerd, en 1914was het land nagenoeg geheel orthodox; in één provincie woonden nog wat moslims.
Ook luthers en gerefonneerd
Die religieuze situatie veranderde door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.
Want Roemenië stond aan de kant van de overwinnaars en buurland Hongarije (deel van de Habsburgse 'dubbelmonarchie') behoorde tot de verliezers. Een groot stuk Hongaars grondgebied, Transsylvanië, kwam aan Roemenië. En daarmee waren aan de kerkelijke kaart allerhande godsdienstige groeperingen toegevoegd. Er kwamen Katholieken bij, die we 'Uniaten' noemen; hun liturgie is 'oosters', maar ze behoren tot de kudde van de Pausen in Rome. Er kwamen Gereformeerden bij; tot op de dag van vandaag zijn hun (niet zelden grote) kerken gemakkelijk te herkennen in het Roemeense land; in plaats van een kruis op de spits hebben ze een 'bol'. Er kwamen Lutheranen bij, in groten getale. Deze Luthersen horen bijna allemaal tot de Duitssprekende minderheid, die zo'n acht eeuwen geleden uit Zwaben en andere delen van Duitsland naar dit deel van Europa reisden. Het lijkt erop dat door de massale trek naar de Bondsrepubliek, momenteel, een eind kan komen aan de acht eeuwen Duitse aanwezigheid alhier.
En zo kwam Roemenië aan zijn huidige vorm, zijn huidige bevolking en zijn 'nationaliteiten-probleem'. Zo werd Roemenië tot een land met twee etnische minderheden. Van die tijd, het vredesverdrag van Trianon, in 1919, dateert een groot stuk problematiek, die tot op de dag van heden existentieel in West-Roemenië ervaarbaar is. Zo ontstond ook een kerkelijke situatie, die maakt dat je niet over 'de' Roemeense kerk kan spreken. Welke bedoel je? De Roemeens-Orthodoxen?
Of de Hongaars-sprekende Gereformeerden?
Of de Duits-sprekende Luthersen?
Of de (nog weer later aangetreden) Roemeens-sprekende Baptisten of Pinkstergelovigen, die ook een tamelijk recent verschijnsel zijn?
Deze verschillende kerken zijn dus verschillend in taal, cultuur, theologie - en ook in de mate waarin ze zich aan het communistisch gezag in Boekarest hebben verbonden.
De orthodoxen
Om bij de Roemeens-orthodoxen te beginnen, het is helaas niet te ontkennen dat deze grootste Roemeense kerk zich verregaand gecompromitteerd heeft. Patriarch Theocist, die namens zijn kerk hartelijke betrekkingen met de Wereldraad van Kerken onderhield, geldt in zijn land als een openlijke 'heuler' met het regime. Het is tekenend voor het huidige Roemenië dat de man, na korte tijd van het centrum van de macht weg geweest te zijn, weer in zijn ambt is hersteld.
Onder Theocists consequente leiding is de Orthodoxe Kerk weer terug op het aloude spoor van collaboratie met het bewind!
Wat gegevens uit Beesons boek, uit 1974:Toen waren er 8.185 orthodoxe parochies en 11.722 godshuizen. Er waren 8.564 priesters en 78 diakenen.
In Boekarest alleen waren er 250 parochies, met ruim 400 priesters en 20 diakenen. (Op grond van toenmalige verordeningen moest de gemiddelde stadsgemeente tenminste 500 gezinnen omvatten; 400 gezinnen was de minimum-eis voor een gemeente in een dorp. Er waren twee theologische faculteiten van academisch niveau: in de hoofdstad Boekarest en in Sibiu, die toentertijd resp. bijna 500 en bijna 800 studenten telden. Kandidaten voor de theologische faculteit worden gerecruteerd uit de leerlingen van seminaries.
Op die seminaries en op zeven koorscholen zaten in het jaar 1972-73 bijna 1600 leerlingen. Beesons boek, waaraan ik dit alles ontleen, zegt erbij dat de academische maatstaven behoorlijk hoog zijn; men moet tenminste twee vreemde talen beheersen, wil men zich kunnen laten inschrijven.
Ook is er destijds nogal sterk accent gelegd op niveau, ook van de zittende geestelijkheid; bijscholingscursussen van een à twee maanden werden in kloosters gehouden, tot groot profijt van het parochieleven en het pastoraat.
Volgens een publicatie van de overheid waren er in 1972114 kloosters, met in totaal ruim 2000 religieuzen (1493 nonnen en 575 monniken). Ter vergelijking, in 1956waren er ongeveer 200 kloosters met 7000 religieuzen.
Afbraak
Twee opmerkingen ter afsluiting van dit artikel. Ten eerste, de aantallen religieuze gebouwen die hier zijn opgenomen dateren alle van voor het begin van Ceausescu's megalomane bouwplannen. Onlangs stond in de NRC een recensie van een zojuist gepubliceerd boek, van een zekere Dinu Giurescu, The Razing of Romania's Past. Daarin stonden o.a. de volgende gegevens: In Boekarest alleen al werden tienduizenden woningen met honderdduizenden inwoners afgebroken. "Vele historische monumenten - kloosters, twintig kerken, paleizen van oude bojarenfamilieswerden gesloopt. De Cotroceni-kerk uit 1679verdween, net als het Vacarestiklooster, het belangrijkste voorbeeld van achttiende-eeuwse architectuur in Roemenië, een complex met beroemde fresco's, dat nog in 1977 is gerestaureerd, en het Mihai Voda klooster uit 1589. Slechts in een tiental gevallen werden gedeelten van de historische complexen gespaard door ze te verplaatsen. Die gespaarde monumenten gaan nu schuil achter de torenhoge nieuwbouw." En verder "sinds 1975zijn 29 steden voor 85 tot 90 procent afgebroken en volgens een vast patroon (centraal plein, torenflats, brede straten) opgebouwd. In 37 andere steden zijn grote delen van het centrum gesloopt... AI tien jaar geleden - toen dat nog kon - werd door kunsthistorici en architecten gewaarschuwd dat, als het slopen in hetzelfde tempo zou doorgaan, 443.000 gebouwen van voor de 20e eeuw zouden verdwijnen en dat Roemenië in 1990 nog maar 17.600van zulke gebouwen over zou hebben. En het slopen is doorgegaan."
Op het platteland was alles nog veel erger. Ongelooflijke aantallen mensèn "moesten naar huurflats zonder eigen lapjes grond. Een dubbele onteigening: ze werden van hun bezittingen beroofd en losgemaakt van hun architectonische erfgoed, hun verleden, hun geschiedenis. Giurescu: "Een hele natie wordt onderwerp van een social engineering die in de Europese geschiedenis nooit is vertoond"."
Juist voor de Roemeense Orthodoxe Kerk, hoedster van het nationale, culturele en religieuze erfgoed, is deze klap zeer hard aangekomen. De band met dat christelijke, vooral orthodoxe, verleden is aangetast door de bulldozers van het goddeloze regime.
Overeind gebleven
Ten tweede, als ik zeg dat de Roemeens Orthodoxe Kerk zich zeer ernstig heeft gecompromitteerd, dan geldt dat natuurlijk niet allen. Ook in ons land is b.v. wel bekend geworden een zekere Vader Calciu, die op indrukwekkende wijze in woord en gedrag de leiding van zijn kerk hun afvalligheid heeft verweten. Interessant was het bericht, al meer dan tien jaar geleden, dat de leiding van de Faculteit van Boekarest de studenten op hun slaapzalen opsloot, toen Vader Calciu (hun eigen staflid) colleges aankondigde over het thema: 'Atheïsme, een Filosofie van Wanhoop'! Ze durfden het risico van een ernstige aanvaring met de overheid over deze kwestie niet aan ...
Hij werd in 1978 van zijn Boekarester onderwijspost ontheven, in maart 1979 gearresteerd en tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld. De aanklacht was dat hij 'fascist' zou zijn, een aanklacht die hij ten enenmale ontkende. Vijf van de leiders van zijn kerk hebben trouwens die aanklacht mede ondertekend ...
De (overigens gehuwde) priester Calciu was toen vijftig jaar en had al 16 jaar van zijn leven in gevangenissen doorgebracht! Het laatste bericht dat ik over hem heb gelezen is dat zijn gezondheid bijzonder slecht was, in de beruchte gevangenissen die de Securitate in stand hield."
wordt vervolgd
1 geciteerd uit: J.A. Hebly ed. Kerken in Oost-Europa, Ten Have, Baarn, 1975, p. 72.
2 Ontleend aan: Trevor Beeson. Discretion and Valour. Collins/Fontana. Glasgow, 1974, pp. 300, 301.
3 Hebly, a.w. p. 72.
4 Beesçn. a.w. pp. 301, 302.
5 geciteerd uit artikel 'De Sloop van Roemeense architectuur'. Alles wat oud is moest weg. NRC, 7-12-90.
6 Er is o.a. over Vader Calciu te lezen in P. Walters. Licht van achter het Gordijn. Gideon, Hoornaar, 1986.