Ethiek van het ondernemen (2)
1991-03-01
Verantwoordelijkheidsethiek- Jaargang 35
- nummer 5
Wanneer we de balans opmaken blijkt, dat zowel de doelethiek als de plichtethiek mank gaan aan eenzijdigheden.
Voor de ethiek van het ondernemen is blijkbaar een ander concept nodig. In zo'n concept moet het om verantwoord ondernemen gaan, waarbij zowel aan beginselen of normen, als aan resultaten of doelen recht wordt gedaan.
Beginselen en normen aan de ene kant, mogen niet worden uitgespeeld tegen doelen aan de andere kant.
Bovendien moet in een ethiek van het ondernemen zowel aan de interne struktuur of aard van de onderneming als aan de externe relaties van de onderneming aandacht gegeven worden.
Daarom is het veel passender om voor het ondernemen van verantwoordelijkheidsethiek te spreken.
Het woord verantwoordelijkheid is erg passend omdat het uitdrukt dat iedereen die bij de onderneming betrokken is, zich in zijn handelen verwijzend, je zou kunnen zeggen als rentmeester, moet gedragen. De grote betekenis daarvan komt hierin uit dat het woord verantwoordelijkheid, zoals we dan wel zeggen, een dubbele bodem heeft.
Iedereen die bij een onderneming of bedrijf betrokken is, draagt niet alleen verantwoordelijkheid, maar moet zich ook kunnen verantwoorden. Met andere woorden, iedereen moet aangeven op grond van welke beginselen, normen, maatstaven en doelen hij handelt en zijn aandeel levert in het ondernem ingsgebeu ren.
Dat wil ook zeggen dat in de verantwoordelijkheidsethiek meer dan in de andere ethische benaderingen ruimte is voor 'roeping'. De ondernemer is zelfs van Godswege een geroepene om in het ondernemen God te dienen en -de naaste tot zegen te zijn. Dit is beslist geen bijkomstigheid, maar vanwege de eenzijdige kritiek op het ondernemen zelfs een noodzaak om te vermelden. In de roeping wordt, met 'andere woorden vooral de positieve opdracht van het ondernemen benadrukt.
Er moet nog iets aan het voorgaande worden toegevoegd: verantwoordelijk-
'heid kan zo algemeen worden ingevuld, dat de juiste inhoud ervan voor het ondernemingsgebeuren niet in zicht komt. Daarom dient 'verantwoordelijkheid' passend te zijn bij de onderneming, dus eigengeaard. Het ligt voor de hand dat in een non-profitorganisatie dat anders ligt dan in een produktiegemeenschap. Heb je voor dergelijke verschillen geen oog, dan is de verantwoordelijkheid niet meer specifiék of begrensd, maar zo algemeen, dat er eigenlijk niets meer te toetsen valt.
Verantwoordelijkheidssektoren van de onderneming
Om de verantwoordelijkheid van het ondernemen meer te specificeren, zullen we eens wat nauwkeuriger naar een onderneming kijken. Wat is een onderneming? Een economisch verband waarin mensen in onderlinge samenwerking, met behulp van beschikbaar gestelde middelen, goederen en diensten voortbrengen; goederen of diensten moeten tegen een redelijke prijs te leveren zijn en zinvolle arbeid moet eveneens redelijk worden beloond. Het verband van een onderneming heeft een eigen, normatieve structuur, dat onmogelijk ondergeschikt kan worden gemaakt aan het eigen belang van individuen of groepen.
Daarom is het in strijd met de verantwoordelijke onderneming dat er gehandeld wordt naar het principe 'zaken zijn zaken', of dat goederen van een slechte kwahteit en geringe duurzaamheid worden voortgebracht. En het natuurlijk en maatschappelijk milieu, waarbinnen de onderneming funktioneert, mag niet worden ontwricht of verstoord.
Wanneer we aan de externe relaties en aan de interne struktuur van de onderneming voldoende aandacht geven, houdt dit een erkenning van een scala aan verantwoordelijkheden in, zoals:
• 1 menselijke en rechtvaardige behandeling van werknemers en ontplooiïng van hun bekwaamheden;
• 2 leveren van produkten waaraan behoefte is en die klanten veilig en nuttig kunnen gebruiken;
• 3 werken op maatschappelijk aanvaardbare wijze;
• 4 uiterst integere uitoefening van het gehele bedrijf en leiding over de bedrijfsorganisatie;
• 5 zorgen voor economisch rendement voor degenen van wie de onderneming geld gebruikt, dus een goed financieel beheer.
Met het idee van de verantwoordelijke onderneming wordt dus de ondernemingsstruktuur uitgedrukt die aan deze principes voldoet en daarin een veelzijdige, maar specifieke ondernemingsverantwoordelijkheid honoreert.
Nog eens samengevat: De verantwoordelijke onderneming schept de voorwaarden voor efficiënte voortbrenging van goederen en diensten, beoogt een goed financieel beheer, waarborgt een balans van rechtvaardigheid, maakt een harmonieuze en continue ontwikkeling mogelijk. Ook zal de onderneming een goed lid van een bredere gemeenschap willen zijn, in plaats van bijvoorbeeld een bron van vervuiling en een oorzaak van slechte woonsituaties of arbeidssituaties. Vooral moet er aandacht zijn voor de groeiende invloed van de onderneming op de samenleving.
De onderneming behoort met betrekking tot natuur en milieu een zorgzaamheid aan de dag te leggen, die helend en genezend inwerkt op wat we allemaal inmiddels aan schade hebben toegebracht.
Politiek
Het is overigens nu tijd te erkennen dat het idee van de 'verantwoorde onderneming' moeilijk in alle opzichten te realiseren valt. Dat was in het verleden zo, dat geldt nog meer dan eens. Dat komt omdat een vrije ondernemingsgewijze produktie zich in de eerste plaats laat leiden door de markt, in de tweede plaats met het oog op behoud van een concurrentiepositie de produktiekosten zo laag mogelijk wil houden en daarom ook creatief omgaat met nieuwe technische mogelijkheden.
Wanneer de concurrentie moordend is, kan er nauwelijks aandacht zijn voor de andere normen ..
Uit de geschiedenis kennen we de voorbeelden van slechte arbeidsomstandigheden, kinderarbeid, arbeidsonveiligheid, enz. In onze tijd wordt duidelijk dat meestal niet afdoende voldaan is aan natuur- en milieueisen.
Meer dan eens heeft men bedrijfstakgewijs maatregelen genomen om de eenzijdigheid van de vrije ondernemingsgewijze produktie te boven te komen. Meestal moest echter via de politiek worden ingegrepen om ontsporingen in te perken en/of te corrigeren.
Ethisch juist handelen wordt dan juridisch afgedwongen.
In de loop van de tijd bleek wetgeving met betrekking tot arbeid, sociale voorzieningen, kapitaal, onderneming, vestigingsbeleid, prijsbeleid, natuur en milieu, en produkt nodig. De overheid heeft daarmee een raamwerk gecreëerd om de verantwoordelijke onderneming meer kansen te geven. Die kansen zullen vooral dan slagen wanneer de wetgeving als ondersteuning van de 'verantwoordelijke onderneming' wordt gezien en niet de mazen van de wet worden opgespoord om zich aan de normen van de verantwoordelijke onderneming te kunnen onttrekken.
Ondernemer
Uit het voorgaande blijkt - dat hebt u inmiddels wel begrepen - dat het niet gemakkelijk is, om tot een éénduidige visie op de 'verantwoordelijke onderneming' te komen. Daarbij zijn verschillende mens- en maatschappijvisies in het geding. Gelukkig bestaat er in onze pluralistische maatschappij aan de oppervlakte nog wel zoveel overeenstemming dat mensen vanuit verschillende levensovertuiging toch niet volstrekt vreemden voor elkaar zijn en daarom samen verantwoord inhoud kunnen geven aan het ondernemen.
Vanzelfsprekend is daarbij vooral belangrijk de leiding die aan een onderneming gegeven wordt. Het is met name van belang dat de ondernemer het gezag zodanig uitoefent dat de onderneming als gemeenschap wordt gecoördineerd, gestimuleerd en beschermd, en dat daarmee tegelijk de vrijheid tot verantwoordelijkheid van elke deelnemer aan de onderneming maximaal wordt.
Naast zijn zorg voor een goede werkgemeenschap, heeft de ondernemer aandacht voor de kwaliteit van de produkten, streeft hij naar continuïteit van de onderneming, neemt hij verantwoorde risico's, wekt hij vertrouwen bij de klanten en probeert hij die te behouden, zet hij zich in om verantwoorde, bedrijfstakgewijze afspraken te maken, enz. Dat wil o.a. zeggen, dat hij naast aandacht voor de technische en economische aspecten, die gemakkelijk in een onderneming domineren, toch zoveel mogelijk andere normatieve aspecten tot hun recht laat komen.
Vooral vanuit de erkenning als ondernemer een geroepene te zijn, zal de ondernemer aan zoveel mogelijk normatieve zijden van het ondernemen willen voldoen.
Het zou overigens een misverstand zijn te denken, dat een dergelijk normatief kader een knellende band voor de ondernemer zou zijn. Integendeel, het perspectief van de normativiteit en zijn verantwoordelijkheid daarbinnen schept de maximale voorwaarden om als ondernemer ook creatief te zijn en zonodig nieuwe wegen in te slaan.
Overigens is daarmee niet gezegd dat dit werk van de ondernemer in de praktijk altijd vlekkeloos verloopt. Hij zal in zijn streven naar een rechtvaardige afweging van verschillende belangen meer dan eens compromissen moeten sluiten in een zeer weerbarstige werkelijkheid. Het zou mij niet verbazen dat een afscheidnemende directeur daarbij ook meer dan eens geconfronteerd is geweest met een ambivalente, dubbelzinnige praktijk.
Malafide praktijken, zwarte en grijze circuits moeten zodanig worden verwerkt dat de richting van het verantwoorde handelen in deze gebrokenheid genezing en herstel beoogt van wat werkelijk rechtvaardig is.
Deze hoge ethische standaard van een ondernemer heeft een voorbeeldwerking.
Daarom is hij bereid verantwoording af te leggen tegenover de raad van commissarissen, de ondernemingsraad en staat hij het publiceren van jaarverslagen voor. Ook op het externe gedrag van de onderneming zet hij zijn stempel. Verantwoorde ondernemers zullen eerlijke concurrentie voorstaan, de belangen van de consumenten niet vergeten en de vertegenwoordiging van de onderneming naar buiten toe gewetensvol uitoefenen.
Kortom, een verantwoorde ondernemer staat in alle opzichten een gezonde onderneming voor! Vanzelfsprekend lukt dat in een kleine onderneming beter dan een grote, omdat de directeur dan minder veraf staat van de werknemers en klanten.
De ondernemer moet, wil hij al de genoemde taken goed behartigen, vooral ook een geestelijk mens zijn, die zijn afhankelijkheid belijdt, zijn tekortkomingen erkent, en daarorn elke dag weer met een schone lei en met nieuwe kracht, moed en wijsheid mag beginnen. Integer, opofferingsgezind, geordend, weloverwogen, met overtuigingskracht, vanuit het roepingsbesef, met creativiteit en in rust behoort hij zijn beslissingen te nemen.
Dat zijn de voorwaarden en tegelijk de uiting ervan om met zijn onderneming en met allen die daarbij betrokken zijn, de veranwoordelijkheid ten diepste te beleven als -een verantwoordelijkheid coram Deo, voor het aangezicht van God. Of anders gezegd, verantwoordelijk ondernemer zijn, is beantwoorden aan normen, die geconcentreerd behoren te zijn in de liefde tot God en de liefde tot de naaste. In onze tijd moeten we daaraan nadrukkelijk toevoegen dat daarin de liefde tot Gods schepping geïmpliceerd is. Een ondernemer behoort zich in zijn werk als rentmeester te gedragen!
Deze concentratie van verantwoordelijkheid in de liefde bevrijd haar van subjektieve of menselijke willekeur en onverschilligheid. Bovendien gaat de bestemming ervan dan uit boven het hier en nu; die bestemming heeft zelfs eeuwigheidswaarde.
Ligt daarin niet het levensgeheim van de afscheid nemende directeur van vanmiddag? Dààrom gaf hij zijn aandacht ook niet aan het produceren van prullaria of - om een ander voorbeeld te noemen - gokkasten, maar aan materialen om mee te bouwen, om te bewerken, om bescherming te bieden.
En daarin ook oog te hebben voor het bewaren!
Literatuur:
- J.M.H. van Engelshoven, Ethiek en commerciële investeringen, Groningen, 1990
- E.J.J.M. Kimman, Deugden in de directiekamer, Van Gorcum, Assen, 1989
- H.J.L. van Luijk: In het belang van de onderneming
- Aantekeningen voor een bedrijfsethiek, Eburo, Delft, 1985
- E. Schuurman. Filosofie van de technische wetenschappen, Nijhoff, Leiden, 1990
- N. Vogelaar e.a., Ethiek in bedrijf, De Vuurbaak, Barneveld, 1988
- Artikelen uit BEWEGING 82