Albanie, waar de wereld ophoudt (1)
1991-11-08
De Albanese Grondwet stelde: "De vrijheid van geweten en godsdienst is voor alle burgers gegarandeerd", maar binnen vijf jaar stond alle godsdienst onder strikte overheids-controle ... Leden van de regering en partij-functionarissen startten een intensieve campagne die geloof als zodanig in discrediet moest brengen en de mensen van de religieuze instellingen moest vervreemden.- Jaargang 35
- nummer 23
Deze campagne werd gedurende de jaren '50 volgehouden, zodat de weg werd gebaand voor een geheel onderdrukken van de godsdienst ... De 2.169 kerkgebouwen werden gesloten en alle godsdienstoefening werd verboden ... In de korte tijd van twintig jaar werd het werk van vele eeuwen totaal vernietigd.
Trevor Beeson
De geletterde stalinist
Hij studeerde aan de universiteit van het Franse Montpellier en was werkzaam in de diplomatieke dienst in België. Toch hield hij zijn land gesloten voor iedere invloed uit de vijandige buitenwereld. Hij sprak vloeiend Frans, en goed Engels, Russisch, Servo-Kroatisch en Italiaans. Toch moest zijn volk gevrijwaard worden voor enig boek dat in die talen verschenen was. Hij ging prat op zijn enorme privébibliotheek, met alle klassieken uit de wereldliteratuur.
Shakespeare, Molière, Goethe en Byron, hij las hen en bewonderde hen.
Maar geen onderdaan mocht even vrijelijk als hijzelf in 'het land der letteren' ronddolen. Hij las en was niet onder de indruk van Kafka en Sartre, Freud en Althusser; die mochten zijn onderdanen dus eveneens niet lezen!
De naam van deze geletterde dwingeland: Enver Hoxha.
In een recensie van zijn memoires in de NRC (7-6-86) schrijft de Oost-Europa kenner Peter Michielsen: "Enver Hoxha, de vorig jaar overleden Albanese leider, was waarschijnlijk de meest fascinerende persoonlijkheid die Oost-Europa na de oorlog heeft voortgebracht." En dan komt het: enerzijds heet hij "een loepzuivere stalinist, die zijn land rigoureus van de buitenwereld afsloot, zonder aarzelen en zonder oog voor de gevolgen, driemaal met 'grote broers' brak en met verbluffende meedogenloosheid zijn socialisme vestigde". Anderzijds is hij dus "zeer gecultiveerd, belezen en zelfs verwesterd" geweest. (citaat uit ander artikel Michielsen in de NRC, d.d. 11-4-85) Anders gezegd: "Een vreemde paradox: een ontwikkelde stalinist: een intellektueel, een kenner van toneel, filosofie en literatuur, die tegelijkertijd een opmerkelijk gebrek aan eerbied voor het menselijk leven en de mening van andersdenkenden had."
Enfin, dat cultuur geen garantie voor menselijkheid betekent wist ieder al, die ooit het verschijnsel van een Markies de Sade heeft bestudeerd. Enerzijds uiterst belezen en gecultiveerd, anderzijds iemand die een 'kick' kreeg, als hij vrouwen met een zweep van verhit koperdraad kon bewerken ...
Die twee kanten kunnen dus in één persoon samengaan. Joeri Andropov, vroeger Russisch partijchef en voormalig hoofd van de KGB, was eveneens zeer gecultiveerd, maar op zijn eigen manier ook niet echt een 'mensenminaar' te noemen.
Hoe apart Hoxha was blijkt uit 34 delen (!) memoires ... Anders dan al zijn collega's in het Oostblok, die het ene na het andere boek van volstrekt onverteerbaar proza over evenzeer onappetijtelijke onderwerpen produceerden, bestemd voor grootscheepse afname door slaafse partijgenoten, schreef Hoxha uiterst boeiend over interessante onderwerpen. Een bloemlezing uit die 34 delen legt van dat feit getuigenis af.
Hoxha was dus geen 'domme slachter' zoals Stalin, Ceausescu of Pol Pot.
Intussen was hij wél een slachter ...
Verdwenen mensen
Vanaf 1944, het jaar dat hij aan de macht kwam, zijn er talloze zuiveringen in de Albanese partijtop geweest.
De prijs die op 'ideologische dwaling' (al of niet vermeend) stond was de kogel. Hetzelfde lot werd gedeeld door een onbekend gebleven aantal mannen en vrouwen, dat in elk geval in de vele duizenden moet hebben gelopen!
En van die vele anoniem gestorven Albanezen is een onevenredig groot percentage omgebracht, omdat ze gelovig waren. (Dat betekent in de Albanese situatie meestal dat men of MosJim of Christen is; in dat laatste geval is er de mogelijkheid van Rooms-Katholieken of, groter in aantal, Oosters-Orthodoxen.) Want Albanië moest en zou 'de Eerste Atheïstische Staat ter Wereld' zijn en blijven.
Intussen weten we wat ervan geworden is. De Grote Leider liet in 1985 het leven, zijn volgelingen verweesd en verwezen achterlatend. Zijn gedoodverfde opvolger, Mechmet Shehu, die 40 jaar lang zijn rechterhand was, had in 1981 onder verdachte omstandigheden 'zelfmoord' gepleegd. Na deze 'zelfmoord op Shehu' was er geen echte leider, die klaarstond om de macht over te nemen. De volgende . man, Ramiz Alia, heeft een kleine vijf jaar kans gezien het schip van staat ogenschijnlijk onder controle te houden.
En toen brak het beeld, dat de wereld van het kleine dappere Albanië moest krijgen, volledig stuk op de feiten. Voedselrellen, 'bootvluchtelingen' die in Italië voor een deel weer even erbarmelijk en onbarmhartig de deur werden gewezen.
Enver Hoxha's beelden zijn niet aan de collectieve woede van de tragisch bedrogen 'kameraden' ontkomen. Ze zijn bij tientallen tegelijk van hun sokkel gesleurd en op de mesthoop van de geschiedenis gesmeten, waar ze eigenlijk wonderwel passen; samen met alle Lenins, Dzjerdzjinski's, Marxen enzovoort.
Maar hoe gaat het er nu? Die vraag is niet zo gemakkelijk te beantwoorden.
Er is nog niet zoveel kontakt met de buitenwereld en het gaat er in Albanië tamelijk chaotisch aan toe.
Daarom zijn we blij met een eerste 'ooggetuige-verslag' in 'Opbouw', geschreven door Paulien Strengholt uit Wageningen, die er deze zomer een aantal dagen verbleef.