De beste tien speelfilms over de dood
2010-10-29
Speelfilms zijn dan misschien geen spiegel van de ziel, maar wel van de cultuur. Waar woorden te kort schieten, bieden filmbeelden van Japanse, Zweedse, Spaanse, Franse of Amerikaanse komaf stof tot nadenken over de dood.- Jaargang 54
- nummer 21
Speelfilms zijn niet alleen vermaak, zegt William Romanowski in zijn boek Eyes Wide Open, speelfilms weerspiegelen, stileren en voeden de manier waarop we in het leven staan.1 Films over de dood kunnen ons ontroeren of vervoeren, maar ze bevatten ook informatie, waarden en idealen die weerspiegelen, stileren en voeden hoe we ons tot de dood verhouden. Verhandelingen over eindigheid, tijdelijkheid en sterflijkheid zijn één ding; films kunnen inkijkjes geven in aspecten van de dood die maar moeilijk onder woorden te brengen zijn.
De dood is alomtegenwoordig in speelfilms. Neem het horror-genre met haar halfdoden, ondoden en levende doden. Ik wil het niet geheel en al als pervers spel met onze angst van de hand wijzen. De christelijke filmmaker Scott Derrickson maakt er bijvoorbeeld gebruik van. Maar ik ben geen kenner of liefhebber, dus ik laat dit genre hier links liggen. Ook in gangbare genres als oorlogs- en misdaadfilms is de dood altijd te vinden. Moord en doodslag zijn de basis van die films en er wordt vaak niet op een dode meer of minder gekeken. De achteloosheid waarmee daarin soms met het leven wordt omgegaan, is iets dat ons aan het denken mag zetten.
Het kan ook anders. De dood is onlosmakelijk met ons leven verbonden, maar we gaan er niet alleen angstig of achteloos mee om. We kunnen er ook aandachtig of ernstig mee omgaan. En dat zien we ook terug – al dan niet als thema – in weer andere speelfilms. Er zijn bijvoorbeeld heel wat films over mensen met een ernstige ziekte of aandoening. Dat maakt zulke films voor dit onderwerp de moeite waard; zijn ze geen spiegel van de ziel dan toch van de cultuur. Daarom in dit artikel een korte toelichting bij tien films over de dood, in willekeurige volgorde.
Dead Man Walking
(Tim Robbins, 1995)
Niet de eerste of de laatste film over de doodstraf, wel een van de bekendste en meest bekroonde. Sean Penn speelt Matt Poncelet, een ter dood veroordeelde voor wie het leven nooit genadig is geweest. anwege een uit de hand gelopen aanranding wacht hem de dood door injectie. Susan Sarandon kreeg een Oscar voor haar rol als zuster Helen Prejean, een non die Matt bereid is terzijde te staan. Uiteraard gaat de film over de voors en tegens van de doodstraf (zonder een uitspraak te doen), maar vooral over de vraag of er voor Matt toch genade kan zijn, met een hoofdletter.
Okuribito [Departures]
(Yojiro Takita, 2009)
Net wanneer cellist Daigo Kobayashi een plek krijgt in een professioneel orkest, gaat het orkest failliet en wordt hij gedwongen ander werk te zoeken. Hij rolt in het vak van het opbaren van overledenen en merkt dat de zorgvuldige omgang met de doden een eigen eerbied en tederheid heeft, die de ware aard van relaties naar boven brengt. De omgang met doden zegt veel over de liefde voor de levenden, zo ondervindt hij ook in zijn eigen familie. Prachtige Japanse film die niet onberoerd laat.
Trois Couleurs: Bleu
(Krzysztof Kieslowski, 1993)
Julie sluit zich af van het leven nadat haar geliefde man Patrice omkwam bij een auto-ongeluk dat zij zelf overleefde. Maar het leven laat haar niet met rust en dat gebeurt op een wel heel bijzondere manier. Patrice was een componist die een symfonie voorbereidde voor de eenwording van Europa. Op onverwachte momenten wordt Julie (Juliette Binoche) overvallen door prachtige flarden muziek. Vanwaar komen die warme golven van – tja, wat is het? liefde? leven? genade? vrijheid? Deel 1 van Kieslowksi’s Franse trilogie over vrijheid, gelijkheid en broederschap.
United 93
(Paul Greengrass, 2006)
Regisseur Paul Greengrass vermijdt de sensationele reacties op de aanslagen van 11 september en verplaatst zich in het vierde gekaapte vliegtuig. Dat bereikte zijn geplande bestemming nooit, omdat de passagiers in de gaten kregen wat er gebeurde en besloten in te gijpen. Zij realiseerden zich ook dat hun vlucht zich dan waarschijnlijk ook de grond in zou boren en dat zij er over enkele minuten niet meer zouden zijn. Wat zeg je dan nog tegen elkaar, als je nog één telefoontje naar huis kunt plegen? Een film die je het zweet in je handpalmen bezorgt.
Het zevende zegel
(Ingmar Bergman, 1957)
Zwart/wit-film van de Zweedse regisseur die maar niet kon loskomen van het geloof waarmee hij opgroeide. In Het zevende zegel wordt ridder Block na terugkeer van een kruistocht opgewacht door de dood. Om tijd te winnen daagt hij de dood uit tot een schaakspel, terwijl hij antwoord probeert te vinden op de grote vragen: waar is God, is geloof meer dan slavernij aan de kerk, en is de dood meer dan het oneindige niets? Een nog jonge Max von Sydow als Block discussieert met gewone en bijzondere mensen over Bergmans vragen en moet het uiteindelijk afleggen tegen de dood.
Meet Joe Black
(Martin Brest, 1998)
Brad Pitt en Anthony Hopkins scheren lang de grens van een sentimenteel drama, maar het heeft toch iets intrigerends, als de dood besluit eens vrijaf te nemen om in menselijke gedaante op aarde rond te wandelen. Hoe zou hij op ons reageren? En belangrijker misschien, hoe zouden wij op hem reageren? Door de naderende dood wordt de hoofdpersoon er toe gebracht stil te staan bij wat er werkelijk belangrijk was in zijn leven.
Mar Adentro
(Alejandro Amenabar, 2004)
Prachtig vormgegeven en dito opgebouwde Spaanse film over Ramon, die zijn nek brak bij een zwemongeluk, al zesentwintig jaar verlamd in bed ligt en strijdt voor het recht op levensbeëindiging. Met veel inlevingsvermogen worden de gevoelens en beweegredenen van de betrokkenen weergegeven. De voorstanders van euthanasie zijn licht in het voordeel in Mar Adentro (De zee van binnen), maar ze krijgen het niet cadeau. ‘Nog erger dan een kind dat dood gaat is een kind dat dood wil’, verzucht de vader van Ramon. Oscar voor de beste buitenlandse film.
Millions
(Danny Boyle, 2004)
Ook eentje voor de kinderen: Millions. Danny Boyle heeft een katholieke opvoeding gehad en dat merk je aan zijn films. In Millions is de moeder van Damian en zijn broer overleden. Het verhaal is dat ze een tas met geld vinden en zich afvragen wat ze daar nu eens mee zullen doen. Damian stelt de ethische vragen, ook al is hij de jongste. Maar ook verbeeldt hij zich dat hij steeds heiligen ziet, die hij dan vraagt of zijn moeder al in de hemel is gesignaleerd. Door alle gebeurtenissen heen verwerkt hij zijn rouw. Een beetje typisch, deze film, maar wel leuk.
La Stanza del Figlio
(Nanni Moretti, 2001)
De zoon van een Italiaans gezin komt om bij een duikongeluk en de familieleden worden steeds geconfronteerd met de open plek van de zoon in het huis. Vader, moeder en zus kijken er elk op hun eigen manier tegenaan maar weten elkaar ook te vinden. Centraal staat vader Giovanni, een psychotherapeut die is gespecialiseerd in ieders heftige problemen behalve die van hemzelf. En dan blijkt Andrea een vriendinnetje gehad te hebben die ook graag tot afsluiting van de opengereten wonden wil komen. Mooie, indringende film van, door en met Nanni Moretti.
21 Grams
(Alejandro González Iñárritu, 2003)
Intens drama over de levens van drie mensen als steentjes van een mozaïek. Paul is hartpatiënt en heeft een donor nodig. De man van Christina komt om bij een aanrijding. Jack, een ex-gevangene die tot geloof is gekomen, is de ongelukkige bestuurder. Als Paul het hart krijgt van Christina’s man, wordt hij tot haar aangetrokken. In haar hartverscheurende rouw heeft zij alleen maar destructieve gedachten, over zichzelf en over Jack. Allen worstelen met de vraag welk gewicht dit alles heeft voor hun leven. De titel verwijst naar de bewering dat een mens 21 gram lichter wordt op het moment van overlijden.
Films kunnen helpen gesprekken op gang te brengen. Bovenstaande films zijn niet allemaal ‘gemakkelijk’. Voorbereiding op de inhoud en op de ervaring van de kijkers is gewenst. Genoemde films zijn besproken op blikoponeindig.nl, de filmsite van CV-Koers in samenwerking met Nederlands Dagblad en Katholiek Nieuwsblad.
Voor meer informatie:
www.blikoponeindig.nl.
1 William D. Romanowski, Eyes Wide Open. Looking for GOD in Popular Culture, Grand Rapids IL: Brazos Press 2001.
Drs. Bart Cusveller is medewerker van Blikoponeindig, de filmsite van CV-Koers, lector Verpleegkundige beroepsethiek aan de Christelijke Hogeschool Ede en lid van de NGK Ede.