Een uitvaart kan ook anders
2010-10-29
Een overlijden brengt veel verdriet: als je dan ook nog opgescheept zit met een lompe uitvaartondernemer, smaakt het verlies extra bitter. Maar al te veel mensen kunnen daar over meepraten. De afgelopen jaren zijn er echter honderden kleine uitvaartondernemers bij gekomen die het anders willen doen. Twee van hen, Wouter de Jonge uit Oegstgeest en Jenny Veenendaal uit Leusden, vertellen over de rust en ruimte die een uitvaart verdient.- Jaargang 54
- nummer 21
De Jonge (lid van de NGK) en Veenendaal (lid van de GKv) begonnen beide hun werk als uitvaartleider bij een groter bedrijf. De Jonge had bijna 25 jaar lang een bedrijf in internationale verhuizingen gerund en vond na een burn-out en een periode van zoeken in 2003 zijn bestemming in de uitvaartbranche. Veenendaal kwam uit de verpleging en ontdekte, toen ze gastvrouw werd bij een uitvaartcentrum om de hoek, dat het uitvaartwerk haar op een bijzondere manier aansprak.
Als werknemer bij de grotere uitvaartbedrijven leerden De Jonge en Veenendaal de kneepjes van het vak.
Maar ondanks die goede leerschool stond de mentaliteit in de bedrijven hen tegen. ‘Het werk gebeurde met een horloge in de hand. Regelgesprekken moesten binnen twee uur afgerond worden. Dat kon ik gewoon niet’, zegt Veenendaal. ‘Ik heb predikanten ook wel eens horen zeggen dat de “grote jongens” enorm commercieel zijn. Ze hebben bij voorbaat een plaatje in hun hoofd: zo moet het gebeuren. Ze voeren de druk op om dat erdoorheen te krijgen.’
‘De grote ondernemingen zitten zo verkeerd in elkaar’, vult De Jonge aan. ‘De echt grote zijn vaak dochter van een verzekeraar. Wat wil een verzekeraar? Zoveel mogelijk premies binnenhalen en bij ‘schade’, de dood dus, de hand op de knip houden. In je polis staat bijvoorbeeld dat je recht hebt op een kist, maar dat blijkt dan wel die ene kist te zijn, de goedkoopste. En anders moet je flink bijbetalen. Het gaat hen om productie draaien. De werknemers worden achterna gezeten: je verkoopt te weinig bloemen, je verkoopt te weinig dure kisten, je bent te lang bij de familie, enzovoort. Een familie is terneergeslagen, niet bij zinnen na een overlijden. En daar maken de grote jongens dankbaar misbruik van. Dat is vreselijk.’
Bereid je voor
Het is niet verrassend dat families bij dergelijke op winst jagende ondernemingen tegen nare ervaringen aanlopen. En het is niet verrassend dat veel families bij zulke ondernemingen terechtkomen, want verzekeraars wijzen nabestaanden rechtstreeks door naar hun eigen uitvaartdochters en ziekenhuizen noemen bij een overlijden doorgaans automatisch de grootste ondernemers in de omgeving.
Met een goede voorbereiding zouden deze ondoordachte beslissingen en de nare consequenties voorkomen kunnen worden, stellen De Jonge en Veenendaal. ‘In essentie hebben mensen zich er zelf mee opgescheept’, zegt De Jonge. ‘Ze hebben gekozen voor de weg van de minste weerstand, of hebben de vragen voor zich uitgeschoven, of hebben hun verzekering niet goed gelezen. Het overgrote deel van Nederland ontwijkt het onderwerp, maar ik geloof dat mensen er goed aan doen om zich heel concreet voor te bereiden op hun uitvaart. Het heeft niet zoveel zin om op je veertigste een ondernemer uit te kiezen, maar je kunt een paar belangrijke punten op papier zetten, het wegleggen en bijvoorbeeld elke vijf jaar doorkijken. Tegen alle families die er van tevoren over nagedacht hebben, zeg ik: ik prijs u gelukkig.’
Het geeft ook veel meer rust in de week van de begrafenis, zegt Veenendaal. ‘Je hebt tijd voor het afscheid nemen, in plaats van dat je met andere dingen bezig bent. En het is niet zo dat een wilsbeschikking een wet van Meden en Perzen is. Je kunt alles heel vaak veranderen als je dat wil. Maar het is wel belangrijk het te maken. Ik heb een familie meegemaakt die hun moeder wilden cremeren in plaats van begraven, terwijl ze dat zelf nooit had gewild. Dat kun je voorkomen.’
Aandacht vraagt tijd
Tijdens de voorbereiding op een uitvaart valt er in elk geval genoeg te kiezen. Als tegenbeweging tegen de grote, onpersoonlijke uitvaartondernemingen zijn er sinds de jaren negentig honderden kleine uitvaartondernemingen opgericht. ‘Als paddenstoelen uit de grond’, beschrijft De Jonge. ‘Velen begonnen omdat bijvoorbeeld de uitvaart van hun oma zo slecht ging en ze het zelf beter wilden doen. Maar als uitvaartondernemer moet je altijd bereikbaar zijn, daar knappen mensen wel eens op af.’
De Jonge is zelf ruim vier jaar één van die kleine ondernemers, Veenendaal is sinds 2003 als zelfstandige actief. Allebei kiezen ze voor een aanpak waarin rust en ruimte de boventoon voeren. Zeker tijdens het eerste contact met de familie. ‘Ik dwing mezelf om leeg naar binnen te gaan’, zegt De Jonge. ‘Ik weet de basisgegevens, verder laat ik mijn eigen oordelen en vooroordelen achter. Ik heb geen haast en kleur niet in. Mijn ‘kunstje’ is om in korte tijd op toonhoogte te komen. Hoe liggen de verhoudingen? Wat voor sfeer hangt er? Wat mag niet over het hoofd gezien worden? Mijn motto is rust en ruimte creëren. Mij werd vroeger aangeleerd om na anderhalf uur weer buiten te staan, maar dat vind ik afgrijselijk. In deze situatie heeft de mens behoefte aan aandacht. En aandacht vraagt tijd.’
Veenendaal: ‘Je komt in een gezin waar op dat moment heel veel vragen tegelijk leven. Met een paar aanwijzingen kun je al voor rust zorgen. Alleen al door te zeggen dat niet alles meteen geregeld hoeft te worden, zorg je voor veel opluchting. In het begin luister ik vooral veel. De verhalen die families vertellen, zijn heel belangrijk. Vader deed altijd zus, moeder deed altijd zo. Dat neem ik goed in me op en als ik dan uiteindelijk mijn koffer erbij pak, weet ik al heel veel. Bij mijn vorige baas had ik twee uur de tijd voor zo’n gesprek. Maar dat lukt gewoon niet altijd. Het moet goed gebeuren.’
De Jonge: ‘Ik heb wel eens ’s nachts twee uur lang bij een familie gezeten. Feitelijk was er niets gebeurd, maar toch was er heel veel gebeurd. De mensen wisten dat ze niet alles meteen hoefden te beslissen, dat er tijd was. Neem de rouwkaart: mensen denken dat het meteen moet, maar het kan ook morgen. “Oh, kan dat ook?” zeggen ze dan verbaasd.’
Oh, kan dat ook
Die ‘oh, kan dat ook’-reactie krijgen De Jonge en Veenendaal vaak. Veel mensen hebben nog steeds een bepaald standaardbeeld van een uitvaart voor ogen en weten niet dat ze veel meer vrijheid hebben. Al begint dat wel langzamerhand te kenteren, denkt De Jonge. ‘In de jaren tachtig en negentig stond alles erg vast: we doen het zo omdat we het gisteren ook zo deden. Sinds halverwege de jaren negentig is dat wat losgelaten, al loopt Nederland daarin niet voorop. Maar de consument wordt mondiger en weet dat er meer mogelijk is. Enige tijd geleden heb ik het zelfs gedurfd om aan een familie voor te stellen de kist per slee te vervoeren, omdat de begraafplaats helemaal bedekt was met sneeuw. Tien jaar geleden had men gezegd: ben je achterlijk?’
Veenendaal merkt dat mensen vooral in de samenkomst meer vrijheid nemen. ‘De dominee krijgt een steeds kleinere plaats, de familie geeft veel meer zelf invulling aan de bijeenkomst. Het valt me bijvoorbeeld op dat mensen steeds vaker “de kist aanspreken”. Of het een verarming is, weet ik niet. Het hangt er vanaf wat voor invulling de familie eraan geeft.’ Veenendaal probeert in elk geval de mensen zoveel mogelijk ruimte te geven om met eigen ideeën te komen. ‘Hun ideeën hebben voorrang, het is de begrafenis van hun familielid. Wel probeer ik soms wat te sturen op muziekgebied. Het in- en uitleidende orgelspel of een muziekstuk kan best iets moois zijn. Na een prachtig leven van iemand mag God de eer krijgen; laat dat maar horen. Verder kom ik zelf ook wel met ideeën als ik de verhalen van de familie hoor.’
De Jonge staat er hetzelfde tegenover. ‘Ik krijg heel vaak de vraag “wat is gebruikelijk” of “hoe doen jullie dat altijd”. Maar dat is helemaal niet relevant. Je moet niet iets besluiten omdat ik vind dat het zo moet of omdat de kerk vindt dat het zo moet. Wel houd ik de rode draad vast en geef ik af en toe een duwtje of een idee. Ik creëer ruimte voor eigen ideeën en motiveer mensen om zelf aan de slag te gaan.’
Volgens De Jonge ligt er hier ook een kans voor predikanten. ‘Het siert een voorganger als hij goed luistert naar niet-kerkelijke kinderen van kerkelijke ouders. Predikanten hebben soms de neiging om hun riedeltje te riedelen, omdat ze weinig tijd hebben. Maar een gebeurtenis als deze biedt juist een kans om weer in contact te komen met die mensen. Zodat de kinderen na afloop bijvoorbeeld zeggen: “Deze man luisterde naar ons. We konden zelfs een nummer van de Beatles draaien”.’
Ondanks de grote vrijheid die mensen hebben, denkt Veenendaal dat het hoofd van de meesten er niet naar staat om daar volledig gebruik van te maken. ‘Ik zie de mensen zonder maskers, op hun puurst. Alles waar ze aan gedacht hebben, valt weg. Daar hebben ze geen belangstelling meer voor. De meesten willen het niet anders dan normaal.’
| Christelijk? Veenendaal profileert zich duidelijk als christelijke uitvaartondernemer. ‘Dat merk je denk ik in kleine dingen’, zegt ze. ‘Ik kan mensen begeleiden vanuit de Bijbel. Als ze bijvoorbeeld bezig zijn met de tekstkeuze voor de dienst en ze weten niet meer precies waar iets staat, kan ik met ze meedenken en sneller helpen. Predikanten merken ook heel snel of je iets met de Bijbel hebt of niet als ondernemer. Verder kom ik, wanneer het niet echt nodig is, op zondag niet bij de familie kijken. Zo geef ik hun wat rust. Ook verzorg ik geen crematies..’ De Jonge afficheert zichzelf niet als christelijke ondernemer en begeleidt wel crematies, maar zijn geloof speelt zeker een rol. ‘Ik ben christen én uitvaartondernemer. De meerwaarde is dat ik christelijke gezinnen sneller aanvoel – wat meteen de “minderwaarde” van niet-christelijke ondernemers is. Maar ik kan net zo goed christen zijn bij christelijke als bij niet-christelijke families. Gewoon, door goed voor hen te zorgen, door de “werken der barmhartigheid”.’ |
Jordi Kooiman werkt als journalist voor Tekstbureau Vakmaten, een jonge onderneming van tekstschrijvers. Hij is redacteur van Opbouw en lid van de NGK Amersfoort-Zuid.