Jezus, gedenk mijner
1990-01-05
In het kerkboek voor de presbyterse kerken (van Schotland, Ierland, Engeland, Wales, Australië, Nieuw-Zeeland en Zuid Afrika) komt een lied voor dat u zou moeten kennen.- Jaargang 34
- nummer 1
Het is geplaatst in de reeks van avondmaalsliederen, hoewel het veel wijder van strekking mag heten.
Het werd gedicht door James Montgomery (1771-1854) en - zoals veel Engelse liederen uit de 1ge eeuwstaat het heel wat dichter bij de Schrift dan de Nederlandse psalmberijming van 1773.
Wat hebben onze psalmzingende vaderen in de vorige eeuw zich eigenlijk ingespannen voor de 'psalmen Davids' en wat hebben ze zich verzet tegen de evangelische gezangen.
Zat de Afscheiding hier niet gedeeltelijk op vast? Pas in de afstand van tijd en ruimte kunnen we wat meer objectief zien: hoe de leus Sola Scriptura - alleen de Schrift een godzalig belijden maar niet altijd een godzalige kerkzang betekende.
Schilder schreef al 60 jaar geleden: dat de psalmberijming van 1773 in zijn tijd geen schijn van kans zou maken! Want de bevindelijke vroomheid en de veel bezongen deugd brachten ons niet op het rechte spoor.
De melodie van dit lied is van 1825, bleef anoniem, en is het afdrukken evenzeer waard. Want is een lied niet het huwelijk van een tekst en een melodie? Wanneer een van beide tekortschiet komt het huwelijk niet tot zijn recht. - Die melodie heeft intussen geen vader of moeder, maar wel een naam: Ballerma.
Zoals veel melodieën hier op hun eigen naam verder leven, wanneer de componist dood en vergeten is. Het refrein 'doet dit tot Mijn gedachtenis' (Luc. 22:19; 1 Cor. 11:24,25) wordt aan het slot op treffende wijze omgekeerd. De gelovige, die Jezus vijfmaal 'gedacht' heeft, vraagt nu of Jezus hem ook wil gedenken. Hij gebruikt daartoe de woorden van de moordenaar aan het kruis naast Jezus, die vroeg: "Jezus, gedenk mijner wanneer Gij in Uw koninkrijk komt", Luc. 23:42. Nederiger kan een kerkmens niet zijn.
De melodie
Wanneer een kerklied uit twee delen bestaat (zoals elk ander lied) mag de melodie toch ook onze aandacht hebben. We kunnen niet zeggen: sorry, ik ben niet muzikaal - want waarom zouden we wel de woorden kunnen vatten en de melodie niet?
Deze twee hangen immers onlosmakelijk samen. Spannen we ons in om een goede tekst te zingen - prachtig.
Maar dan ook ons inspannen om die tekst g6ed te zingen - nog prachtiger.
Die melodie bestaat uit slechts vijf tonen, en wel do - re - fa - sol - la.
In de driekwartsmaat gezongen (en oude kerkmuziek streefde dikwijls naar de driekwartsmaat, zag hierin de volmaaktheid, dacht aan Gods drieëenheid) is deze melodie een oase van rust, bezonken meditatie, verstild gebed.
De afwisseling tussen een korte en een lange noot (symmetrisch onderbroken door 3 korte noten) heeft al een boeiende werking, is rustgevend.
Maar de 5 tonen van deze melodie hebben een bijzondere samenhang; ze vormen een universele volmaaktheid, die u aanvankelijk slechts aanvoelt, maar later ook kunt beredeneren. U kunt Ballerma namelijk op de 5 zwarte toetsen van uw klavier spelen, als u een halve toon hoger neemt dan geschreven werd.
En die 5 zwarte toetsen zijn niet toevallig op uw klavier beland. De toonladder van deze 5 zwarte toetsen (do - re - fa - sol - la) is de oudste toonladder, die de muziekgeschiedenis kent. Het is de zogenaamde pentatonische reeks, waarbij penta vijf betekent. En met deze 5-tonige toonladder leerden de kinderen Israëls zingen. Toen ze uit Egypte trokken - en alle Egyptische materialen en kennis, hardware and software, meenamen - zongen ze in de woestijn hun eerste psalmen op deze 5 toontjes. De psalmen van Mozes! Hun pentatonische reeks werd uitgangspunt voor alle latere toontrappen en toonsoorten.
Zullen we een volgende keer eens een ander 5-toons lied nemen?