Bijbel en fascisme (1)
1990-05-11
Het is heel fijn dat de jeugdvereniging ons vraagt, speciaal aandacht te schenken aan het fascisme. Met de vraag: wat was dat toch voor een beweging? Wat speelde daarin een rol, dat het op kon komen als een gevaarlijke cycloon, die alles en iedereen en zichzelf vernietigt? Wat spelen daarin voor geestelijke krachten? Zegt de Bijbel daar iets over? Zodat we de geesten kunnen onderscheiden? Zodat we ons geestelijk kunnen wapenen? Uitstekende vragen. Graag wil ik daar met u de Schriften over lezen onder het thema: lets uit de Schrift over drijvende krachten en boze geesten In bewegingen als het fascisme.- Jaargang 34
- nummer 10
1 De macht van de waan…
Waan is een vreselijke zaak. Een vertekend beeld (of nog erger) van de werkelijkheid. Des te afschuwelijker ingrijpend, naarmate men het niet in de gaten heeft (of wil hebben ...)!
Een boek eindigt: "Het was nauwelijks meer dan een gril, die Hitier inspireerde Polen in 1939 aan te vallen ... Het is goed op te merken, dat toen de oorlog tenslotte in '45 eindigde, deze gril hetzij direct, hetzij indirect de dood van niet minder dan 50 miljoen mensen had veroorzaakt... "2) , Is dat echt de gril van één geniale, maar demonische man? Of moeten we liever zeggen dat die ene man en zijn trawanten alleen in een bepaalde geestesgesteldheid binnen hun volk naar boven konden komen!
Dat ze een giftige bodem en dito klimaat nodig hadden om te worden wat ze geworden zijn.
Het fascisme is opgekomen in heel West-Europa. Echter het sterkst in Italië (waar de naam vandaan komt) en in Duitsland. Beide landen hadden zwaar geleden in wat men toen 'de grote oorlog' noemden. De Italianen vonden dat ze als medeoverwinnaar méér grootheid, gebiedsuitbreiding en buit hadden moeten hebben. Waren verongelijkt en gefrustreerd.
Dat laatste was nog ve'el bitterder het geval met Duitsland, dat als verliezer van de grote oorlog de morele schuld èn de vreselijke last ervan op de nek had gekregen. Miljoenen landgenoten waren er gevallen, en waarvoor?! Duitsland werd vernederd, en moest ook nog afschuwelijk zware herstelbetalingen geven. Wat gebeurt er met zo'n volk? Me dunkt: als het geen vrede en ontkoming vindt bij de Here, zijn genade en ontferming, dan ontstaat er een giftige atmosfeer van wrok en bitterheid.
We moeten wel zien, dat de bezoeking van de grote oorlog álle volkeren van Europa en N-Amerika gold!
De zgn. overwinnaars wilden daar niets van weten. Van enig besef dat de volkeren ook samen schuldig waren aan de waanzin van 14-18, was geen sprake. Ook hier geldt: als je niet je hoofd buigt onder de machtige hand van God (1 Petr. 5:6), dan kun je erop wachten dat er nog zwaardere oordelen komen. De overwinnaars zaaiden zelf wind. Ze zouden storm oogsten!
Zo kon het gebeuren: in heel Europa fascisme. Maar het zwaarst sloeg het aan, waar een giftige stemming van frustratie en bitterheid het leven verlamde. En waarin vriend en vijand dat nog aanwakkerden ook!
In die sfeer ontstond de waan. De waan dat aan de eer en de grootheid van Duitsland en Italië te kort was gedaan, en dat dat gewroken en uitgewist moest en zou worden.
Totaal verschillende mensen in die landen, van totaal verschillende achtergronden, leefden in - en uit!die wrok.
En dat gebeurde in massa! De Duitsers hadden de frustratie dat het grote Duitsland van Frederik de Grote en Bismarck was teruggedrukt tot het niveau van een derderangs-mogendheid.
Het ijdele en zwakke Italië was als natie altijd al zwak geweest, - een maffia-achtig land.
Maar daar kreeg men in deze zware tijd last van dromen naar de grootheid van het oude Romeinse rijk!
Daar komt het woord 'fascisme' ook vandaan. 'Fasces' waren de roedenbundels - zoiets als bezems - die als teken van hun bevoegdheid werden uitgedragen voor Romeinse consuls en keizers. De fasci Italiani waren de strijdgroepen van oudstrijders die de zaken in Italië wel eens recht zouden zetten. En het land weer groot maken. Precies zo kreeg Duitsland de knokploegen van de Sturmabteilungen, die nog wat agressiever optraden!
Zo ontstaat er dan een gif-plant. Die gedijt in die vergiftigde omgeving.
En die groeit als kool. Is het niet de Bijbel die ergens waarschuwt: zie toe dat er geen bittere wortel opschiet en verwarring sticht en daardoor zeer velen besmet zouden worden? (Hebr. 12:15).
Deze strijdgroepen van eigen mensen speelden in op de politieke massa in verwarring. Als een nieuwe elite in een democratie die slecht werkte of helemaal niet. Met een grote mond, schreeuwerig. Met een geweldige bluf. Denkend dat ze invloed hadden, en dat ook suggererend, met heel simpele halve waarheden, die doorgaans in één leus te vangen waren. Ze dreven op de bewondering van het massa-publiek.
Want dat had toch wel respect voor die sterk-overtuigde, goedgeorganiseerde groepen. En zo greep alles in elkaar om de fascisten op een door henzelf gesuggereerd voetstuk te helpen. Waar ze iedere keer een treedje hoger klommen, naarmate andere krachten zich lieten overbluffen.
Grootheidswaan, waan van eer en macht. Van de groep, het volk, de natie, het eigen ras. Steeds een stapje verder.
Zij kregen steun van burgers, die bang waren voor radicalen en communisten.
Van een middenstand die belang had bij orde en rust. Van een jeugd die ook toen de nodige geldingsdrang en idealen kende. De Nazi's speelden dat knap. Met veel spectaculaire aktie, veel tot het hart van de massa sprekend gedoe. Hun propaganda was uitgekookt. In het gebruik van middelen en methoden (radio, vliegtuig) waren ze volstrekt bij de tijd. De Duitse fascisten (Nazi's) wisten in dat geheel ook nog de grandeur van de oude Germaanse goden- en heldensagen in te vlechten via de grote opera's van Richard Wagner. En natuurlijk was er de figuur van de begenadigde leider.
De verlosser en redder.
Het was immers wél: een geloof! Een verworden geloof, méér: gelóóf!
Achab en de waan
Waarom voer ik Achab ten tonele?
Hij was een man die alles deed om van Israël op eigentijdse wijze een sterke natie te maken, zie de maatregelen van 1 Kon. 16 slot. De HERE trotserend zelfs. Ondanks alles denkend dat dat kán: God trotseren! Dat is op zich al een waan! Een kind kan zien dat grootheidswaan hem leidt op zijn laatste veldtocht. Ramot in Gilead, de grensstad is een gezochte reden om de Arameeërs aan te vallen. Het gaat om de eer en grootheid van de volkeren van Israël.
Zelfs de vrome Josafat trapt er in. Pas als hij al heeft toegestemd vraagt hij naar de HERE...! Achab weet daar wel raad op. Heeft er wellicht op gerekend. Ook dat is te organiseren, nietwaar? Maar liefst 400 profeten in spreekkoor, o.l.v, dirigent Zedekia, die met twee geweldige horens rondstapt! Ziet u de parallellen met Hitler? Voelt u de suggestie van het spectakel? De invloed van zoveel
mensen, die de eerzuchtige leider nog verder opzwepen? 'Trek op, - de Heer (een mooi neutraal woord!) zal het in uw hand geven!' Natuurlijk, God is er toch om vóór de goede plannen van de koning te zijn? Zo sprak Hitier van zijn 'bestemming' door de 'Voorzienigheid'.
Josafat prikt door deze vertoning heen. 'Is hier nog niet een profeet van de HERE?' -'vraagt hij. Zwijgend geeft hij aan dat 400 hofprofeten unisono, - voor hem te mooi en ook te vals klinken. En vreemd, Achab geeft eigenlijk inhoudelijk al toe dat het allemaal nep is. Als hij wel degelijk blijkt te weten dat er nog één man is om echt de HERE te raadplegen.
Een zinnetje dat boekdelen spreekt over Achabs houding tegenover de HERE en zijn profeten. Maar hij kent het adres wel degelijk. Doet alleen heel klagerig. 'Want die man, Josafat, wil maar nooit iets goeds voor mij profeteren'. Dat is de scheve, verongelijkte klacht van de valse leider. Die zich het middelpunt waant van alles. En klaagt als de HERE dat onder de kritiek van zijn Woord legt! We zien hier: als je niet naar de HERE vlucht, en zijn Woord ook echt laat regeren, - dan kun je erop wachten dat een of andere waan je te pakken krijgt?
En Josafat weet niet meer te zeggen dan: 'ach koning, zo moet u toch niet spreken'. Waarom dorst Josafat niet te zeggen: zonder Gods fiat geen man en geen cent? Was hij tóch wel onder de indruk van Achabs grootdoenerij?
Terwijl de voosheid van wat Achab profetie blieft te noemen, net voor zijn ogen was doorgeprikt!
Waan, - dat is ook te zien aan Micha-ben-Jimla. Zijn eerste woord is letterlijk de kreet van alle ja-knikprofeten overnemen! Daarmee de hele zaak aan de kaak stellen. Een opgeklopte affaire: koning Achab, hier mag immers tóch alleen maar gezegd worden wat u als waarheid horen wilt! Hier wordt niet ècht naar Gods waarheid gevraagd! En zo dwingt hij de koning naar Gods waarheid te vragen,
zelfs met een eed. Want al het voorgaande was: waan!
1) De jeugdvereniging van de Ned.Ger. Kerk in Arnhem organiseerde voor heel de gemeente een thema-avond over het fascisme. Het onderwerp werd mede ingeleid door vertoning van een video-band van de film 'the Wave' (over de besmettelijkheid van fascisme). De vereniging vroeg mij, een thema-dienst te wijden aan hetzelfde onderwerp. Het onderstaande is de neerslag van de in die dienst gehouden preek, die gehouden werd in de Ned. Ger. Kerk én in de Chr. Ger. Kerk in Arnhem op 4 maart j.l. De lezingen waren uit Luk. 11: 24-26 en 2 Thess. 2: 8-12. tekst was 1 Kon. 22: 1-28.
(KBH)
2) Nicholas Fleming, Augustus 1939, p. 248.